بنابراين توحيد افعالى خدا منحصر به مكتب جبر و انكار اسباب و مسببات در عالم آفرينش نيست، بلكه با قول به علّت مستقل و علّت وابسته و به اصطلاح مؤثر حقيقى و مؤثر ظلّى مى توان توحيد افعالى را حفظ كرد.

اكنون برمى گرديم به اصل دوم كه عدل الهى باشد، آن هم در اين بيان محفوظ است، زيرا اسباب در عالم آفرينش بر دو گونه اند:

ـ فاقد شعور و آگاهى يا فاقد اختيار;

ـ فاعل آگاه و مختار.

سخن درباره قسم دوم است. خدا انسان را آفريده و در او قدرت تأثيرگذار نهاده است و او با قدرت خدا همه كارها را انجام مى دهد و لذا فعل او بيگانه از خدا نيست، ولى در عين حال به او اختيار و آزادى بخشيده است كه بتواند از اين مواهب الهى در گزينش يكى از دو طرف و اعمال قدرت آزادانه بهره بگيرد.

بنابراين او با كمال اختيار و آزادى قدرت خدا داده را به يك سمت سوق مى دهد. از اين جهت فعل در عين انتساب به خدا به او

[١] منظومه سبزوارى، ص ١٧٥.