چهارم از آن موازين پنجگانه ميزان تلازم است , و آن نيز از قول خداى سبحان مستفاد است كه فرمود : لو كان فيهما آلهة الا الله لفسدتا ( انبياء ٢٢ ) , و فرمود : لو كان هولاء الهة ماوردوها ( انبياء ٩٩ ) . و بيان حد ميزان و روح و عيار آن اين است كه هر كس لزوم امرى را به امر ديگر بداند , و به وجود ملزوم عالم باشد , به وجود لازم عالم خواهد شد , و همچنين هر گاه عدم لازم را بداند به عدم ملزوم نيز عالم خواهد شد , اما استعلام وجود لازم بر وجود ملزوم و يا استعلام نفى ملزوم بر نفى لازم از موازين شيطان است .

پنجم از آن موازين پنجگانه ميزان تعاند است . صورت حكايت آن در قرآن مجيد كه به پيامبر اكرم ( ص ) تعليم فرمود چنين است : قل من يرزقكم من السماوات والارض قل الله و انا او اياكم لعلى هدى اوفى ضلال مبين ( سبا ٢٤ ) .

و حد ميزان و عيار آن بدين بيان است كه هر چه به دو قسم متباين به تباين حقيقى كه داير بين نفى و اثبات و مفيد حصر حقيقى است منقسم گردد , از ثبوت يكى از آن دو نفى ديگرى لازم آيد و بالعكس , نه تباين به معنى مطلق تغير كه مفيد حصر حقيقى نيست مثل اين كه گويى اين چيز سفيد نيست , نتيجه ندهد كه پس سياه است زيرا كه جز سفيد رنگهاى بسيار هست .

اين موازين استخراج شده از قرآن كريم در حقيقت نردبانهاى عروج انسان به سوى آسمان علم و معرفت به آفريدگار زمين و آسمانند , و اصول ياد شده پله هاى اين نردبانهايند .

اين بود پاره اى از گفتار جناب مولى صدرا كه به ترجمت اختصارى آن را حكايت كرده ايم تا دانسته شود كه منطق وحى محض برهان است . و در حقيقت آنچه را كه قرآن و وسايط فيض الهى فرموده اند همه رموز حايز كنوزند , خداى سبحان توفيق حل آن رموز و نيل بدان كنوز را مرحمت فرماياد .

شيخ بزرگوار ابن سينا در رساله معراجيه نيكو گفته است كه([ : شرط انبيا آن