(ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا ...) يعنى به ايشان گفته مى‌شود- و در حالى كه بين كشيده شدن روى زمين و سوختن در آتش قرار دارند- پس كجايند آن خدايانى كه مى‌پرستيدند و شريك خدا مى‌پنداشتيد تا شما را يارى كنند و از اين عذاب نجات دهند. و يا همان طور كه معتقد بوديد در مقابل عبادتهايى كه براى آنها مى‌كرديد شفاعتتان كنند.

(قالُوا ضَلُّوا عَنَّا)- يعنى مى‌گويند: آن آلهه از نظر ما غايبند، چون كلمه ضل به معناى غاب است، مى‌گويند: ضلت الدابة يعنى حيوان ناپديد شده و مكانش معلوم نيست. اين جمله پاسخى است از آن ندايى كه به ايشان مى‌شود:(أَيْنَ ما كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ).

(بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً)- اين جمله تتمه جواب آنان و اعراض از جواب اولشان است، چون متوجه مى‌شوند كه آن آلهه‌اى كه در دنيا شركاى خدا مى‌پنداشتند بجز اسمايى بدون مسمى نبودند. مفاهيمى بودند كه در سراسر عالم با هيچ چيز تطبيق نداشتند، و عبادتهايى كه براى آنها كردند همه بيهوده بود، و لذا منكر عبادت خود مى‌شوند و مى‌گويند:

اصلا ما بت نمى‌پرستيديم. در مواردى ديگر به اين معنا اشاره نموده، مى‌فرمايد:(فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ)[٣] و نيز مى‌فرمايد:(لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَ ضَلَّ عَنْكُمْ ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ)[٤].

بعضى‌[٥] هم گفته‌اند: جمله مورد بحث يكى از دروغهاى روز قيامت مشركين را حكايت مى‌كند، هم چنان كه آيه‌(وَ اللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ)[٦] دروغ ديگرى از آنهاست.

(كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ)- يعنى در ساير مواردى كه خدا كافران را گمراه مى‌كند، به خاطر اينكه كافرند، يعنى حق را مى‌پوشانند، شبيه به اين مورد است كه باطل را حق مى‌بينند و به طلبش مى‌روند و بعدا مى‌فهمند كه هر چه كرده‌اند بيهوده بوده، و سعيشان باطلى بوده در صورت حق، و سرابى بوده در سيماى حقيقت.

[١] آتش‌گيره آن انسانها و سنگ است. سوره بقره، آيه ٢٤.

[٢] شما و آنچه به عوض خدا مى‌پرستيد هيزم جهنميد. سوره انبياء، آيه ٩٨.

[٣] رابطه‌اى كه با بت‌ها داشتند زايل كرديم. سوره يونس، آيه ٢٨.

[٤] رابطه بين شما قطع شد و آنچه را كه خدا مى‌پنداشتيد ناپديد گشت. سوره انعام، آيه ٩٤.

[٥] روح المعانى، ج ٢٤، ص ٨٦.

[٦] به خدا كه پروردگار ماست ما هرگز شرك نورزيديم. سوره انعام، آيه ٢٣.