ترجمه تفسیر المیزان - علامه طباطبایی - الصفحة ٣٤٩ - بحث روايتى(رواياتى در باره مخاصمه ملأ اعلى، استكبار ابليس و اباء او از سجده بر آدم، و اوصاف متكلفين)

و در الدر المنثور هم حديث مجمع البيان را به طرق بسيارى از عده‌اى از صحابه از رسول خدا ٦ روايت كرده كه البته در مضامين آنها اختلاف مختصرى هست‌[١].

بهر حال سياق آيه با مضمون هيچ يك از اين روايات تطبيق نمى‌كند، و هيچ دليلى نداريم كه دلالت كند بر اينكه اين روايات تفسير آيه هستند و ممكن است مخاصمه مزبور در اين روايات غير از مخاصمه‌اى باشد كه آيه شريفه از آن خبر مى‌دهد.

و در نهج البلاغه آمده كه امام امير المؤمنين فرمود: حمد آن خدايى را سزد كه عزت و كبرياء جامه اوست، و آن دو را به شخص خود اختصاص داد، و نه به مخلوقاتش و نيز آن دو را قرقگاه خويش كرد و بر غير از خودش حرام كرد. و آن دو را از بين ساير اوصاف براى جلال خود انتخاب نمود و لعنت را براى هر كسى كه بخواهد خود را در آن دو شريك خدا كند قرار داد.

آن گاه با همين عزت و كبرياى خود ملائكه مقرب خود را بيازمود تا مشخص كند كدام يك متواضع و كدام يك مستكبرند؟ لذا با اينكه او عالم بسويداى دلها و نهانهاى غيب‌هاست، مع ذلك فرمود: من بشرى از گل خواهم آفريد پس همين كه خلقتش را به كمال و تمام رساندم و از روح خود در او دميدم، همه برايش به سجده بيفتيد، پس ملائكه همه و همه به سجده افتادند، مگر ابليس كه غيرتش مانع شد و به خلقت خود كه از آتش بود بر او افتخار نمود، و به اصل و ريشه‌اش بر او تعصب كرد.

حال ببينيد كه خداى متعال اين دشمن خود را كه پيشواى متعصبين و سلف مستكبرين است، و همين ابليس را كه اساس عصبيت را پى ريزى كرد، و با خدا در رداى جبروتيش هماوردى نمود، و در لباس تعززش هماهنگى كرده، زى تذلل و جامه عبوديت را كنار گذاشت، چگونه به جرم تكبرش خوار و كوچك كرد، و به جرم بلندپروازى‌اش بى‌مقدار ساخت، او را در دنيا طرد كرد و در آخرت هم آتش افروخته نصيبش ساخت ...[٢].

و در كتاب عيون به سند خود از محمد بن عبيده روايت آورده كه گفت: از حضرت رضا (ع) معناى آيه‌(ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ) را كه خطاب به ابليس است پرسيدم. فرمود: منظور از كلمه يدى قدرت و قوت است‌[٣].

[١] الدر المنثور، ج ٥، ص ٣٢٠.

[٢] نهج البلاغه( فيض الاسلام)، ص ٧٧٦، خ ٢٣٤.

[٣] عيون اخبار الرضا، ج ١، ص ١٢٠، ح ١٣.