(وَ جِي‌ءَ بِالنَّبِيِّينَ وَ الشُّهَداءِ)- اما آوردن انبيا- به طورى كه از سياق برمى‌آيد- براى اين است كه از ايشان بپرسند آيا رسالت خدا را انجام داديد يا نه؟ و آيه شريفه‌(فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ)[٢]، هم مؤيد اين معنا است.

و اما آوردن شهدا كه عبارتند از گواهان اعمال، آن نيز براى اين است كه آنچه از اعمال قوم خود ديده‌اند و تحمل كرده‌اند، اداء كنند كه در جاى ديگر در اين باره فرموده:

(فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَ جِئْنا بِكَ عَلى‌ هؤُلاءِ شَهِيداً)[٣].

(وَ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ)- دو ضمير جمع كه در بينهم و لا يظلمون است، به عموم مردم كه از سياق استفاده مى‌شود، برمى‌گردد، هر چند كه كلمه ناس قبلا ذكر نشده باشد. و قضاى بين مردم، عبارت است از داورى بين آنان در آنچه كه در آن اختلاف مى‌كردند. و اين معنا مكرر در كلام خداى تعالى آمده، مانند:( إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ‌)[٤] .

(وَ وُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ) كلمه توفيه به معناى دادن و پرداختن چيزى است به حد كمال و تمام. و در جمله مورد بحث به خود عمل متعلق شده، يعنى فرموده در قيامت خود اعمال را به صاحبانشان مى‌دهيم، نه جزا و پاداش آن را و اين بدان جهت است كه ديگر جاى شكى در عادلانه بودن جزاى آن روز باقى نگذارد، و در نتيجه آيه مزبور به منزله بيان براى جمله‌(وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ) است.

(وَ هُوَ أَعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ)- يعنى حكم خدا بدين منوال كه كتاب را بگذارند و از روى‌

[١] اين كتاب ما است كه به حق عليه شما نطق مى‌كند و ما در دنيا همواره آنچه شما مى‌كرديد از نامه عملتان در اين كتاب استنساخ مى‌كرديم. سوره جاثيه، آيه ٢٩.

[٢] سوگند مى‌خوريم كه به زودى از امت‌هايى كه برايشان پيامبر ارسال كرديم، و از خود آن پيامبران بازخواست خواهيم كرد. سوره اعراف، آيه ٦.

[٣] چگونه‌اند آن روزى كه از هر امتى گواهى بياوريم، و تو را هم گواه اينان بياوريم. سوره نساء، آيه ٤١.

[٤] به درستى پروردگارت در روز قيامت در بين مردم در آنچه كه اختلاف مى‌كردند، داورى خواهد كرد. سوره يونس، آيه ٩٣.