قبلا گفتیم که حیوانات نیز در شعاع حیات خود از نوعی رشد بهره‌مندند ، به طور غریزی سود و زیان خود را تشخیص می‌دهد و بطور غریزی آمادگی و لیاقت نگهداری و بهره‌برداری از امکانات خود را دارند ، آنچه را که‌ آگاهی ندارند و یا لیاقت بهره برداری ندارند ، چیزهائی است که در نظام‌ خلقت جزء امکانات آنها قرار نگرفته است ، ولی رشد انسان اکتسابی است‌ ، باید انسان آنرا تحصیل کند ، آگاهیهای لازم انسان کسبی است ، همچنانکه‌ قدرتها و توانائیها و لیاقتها و آمادگی‌های انسان برای نگهداری و بهره‌ برداری از امکاناتی که در نظامات خلقت ، در خور فعالیت او قرار داده‌ شده نیز اکتسابی است . آموزش و پرورش بطور کلی متوجه این دو جهت است‌ ، آموزشها متوجه آگاهی بخشیها است که یک رکن رشد است ، و پرورشها متوجه توانائی بخشیها است که رکن دوم آن است .

وسعت میدان رشد انسانی

اکنون می‌گوئیم تفاوت دیگر رشد حیوان با رشد انسان اینست که رشد حیوان‌ " حالی " و " منطقه " ای است ولی رشد انسان نه محدود به زمان حال‌ است ، بلکه شامل ماضی و استقبال هم هست و نه محدود به منطقه زندگی است‌ ، شامل مکانهای نامحدود می‌شود .