حدود ادراکات بشری به بحث و کاوش پرداخته‌اند و بعضی از فلاسفه بزرگ و درجه اول اروپا ، اساس فلسفه شان نقادی دستگاههای اندیشه بشر است . دو اثر بزرگ کانت فیلسوف بزرگ آلمانی عبارت است از " نقادی عقل نظری‌ " . و " نقادی عقل عملی " . اینکه چقدر از این نقادیها واقعا ابتکار است و چقدر در جهان ، بالاخص جهان اسلام ، سابقه دارد از بحث فعلی ما خارج است ، همین قدر عرض می‌کنم که در فلسفه و حکمت اسلامی بیش از هر کار دیگر کار نقادی صورت گرفته است ولی نه باسم نقادی ، باسم های دیگر . و آن نقادیها ارزش و عمق زیادتری از نقادیهای اروپائی دارد . این‌ مطلب باید در جای دیگر مفصل و مستدل بحث شود . مولوی در بیان محدودیت حس بشر ، چند صد سال پیش از آنکه اروپائیان‌ در صدد بیان تعیین حدود حس بر آیند این مثل را می‌آورد که : هندیها فیلی‌ را به سرزمینی که فیل ندیده بودند آوردند و آنرا در خانه‌ای تاریک قرار دادند . مردم یک یک بدرون خانه می‌رفتند و به او دست می‌سائیدند و پس‌ از بیرون آمدن بر اساس لامسه خود در باره فیل قضاوت می‌کردند ، آنکه‌ دستش خرطوم فیل را سائیده بود ، در جواب کسانی که پرسیدند فیل چه شکل‌ بود گفت درست بشکل ناودان خانه است . آنکه دستش گوش فیل را لمس‌ کرده بود ، در جواب پرسش اینکه فیل چگونه است گفت فیل عینا به شکل‌ بادبزن است . آنکه دست خود را به پشت فیل مالیده بود . گفت فیل مانند یک تخت است . دیگری که دستش با پای فیل تماس پیدا کرده بود گفت فیل‌ مانند یک استوانه است :