علامت دیگر رشد و بی رشدیها طرز برخورد با فرصتها است یعنی از فرصت‌ استفاده کردن‌ها و فرصت از دست دادنها است که دیگر مجالی برای تفصیل‌ نیست . شاید از مجموع آنچه گفته شده تا حدی بتوانیم وضع خودمان را از نظر رشد اسلامی دریابیم . آیا ما یک جامعه رشید مسلمانیم ؟ آیا ما از سرمایه‌های‌ خود آگاهیم ؟ آیا شایستگی نگهداری و بهره برداری از سرمایه‌های خود را که‌ بهر حال اما نتهائی است که تاریخ بما سپرده است داریم ؟ علائم چه نشان‌ می‌دهد ؟ در هر حال نباید مأیوس باشیم باید بیشتر به مسئولیتهای خود توجه داشته‌ باشیم ، باید بدانیم که رشد بهر حال اکتسابی است ، باید آنرا تحصیل کنیم‌ ، رشد جامعه خود را بالا ببریم . وظیفه اصلی رهبران دینی جز این نیست .