پنجاه درس اصول عقايد براى جوانان - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٢٠ - مسئله جبر و اختيار

الف- عوامل سياسى‌

بسيارى از سياستمداران جبّار و خودكامه براى خاموش كردن شعله انقلاب مستضعفين، و ادامه حكومت نامشروع خود دائماً به اين فكر دامن مى‌زدند كه ما از خودمان اختيارى نداريم، دست تقدير و جبر تاريخ سرنوشت ما را در دست دارد، اگر گروهى اميرند و گروهى اسيرند اين حكم قضا و قدر يا جبر تاريخ است!

پيداست كه اين طرز فكر تا چه حد مى‌تواند توده‌ها را تخدير كند، و به ادامه سياست‌هاى استعمارى كمك نمايد، در حالى كه در عقل و شرع سرنوشت ما به دست ماست و قضا و قدر به معنى جبرى، اصلًا وجود ندارد، قضا و قدر الهى بر طبق حركت و خواست و اراده و ايمان و تلاش و كوشش ما تعيين شده است.

ب- عوامل روانى‌

افراد تنبل و سست و بيحالى هستند كه غالباً در زندگى گرفتار شكست مى‌شوند، و هرگز ميل ندارند به اين حقيقت تلخ اعتراف كنند كه تنبلى يا اشتباهات آنها باعث شكست آنها شده، لذا براى تبرئه خود دست به دامن مكتب جبر مى‌زنند و گناه خود را به گردن سرنوشت اجبارى مى‌افكنند، تا از اين راه آرامش كاذبى پيدا كنند، مى‌گويند چه مى‌توان كرد گليم بخت ما را از روز اوّل سياه بافتند، با آب زمزم و كوثر نمى‌توان آن را سفيد كرد، ما يك پارچه استعداد و كوشش هستيم امّا افسوس كه بخت يار ما نيست!