پنجاه درس اصول عقايد براى جوانان - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١١٩ - مسئله جبر و اختيار

به قيام و انقلاب بر ضد همان محيط زده‌اند، اگر بنا بود همه انسان‌ها فرزند محيط و فرهنگ و تبليغات زمانشان باشند، نبايد هيچ انقلاب اساسى در دنيا صورت بگيرد، بايد همه با محيط خود بسازند، و هيچ كس محيط جديد و نوينى نسازد.

اينها همه نشان مى‌دهد عواملى كه در بالا ذكر شد، هيچ كدام سرنوشت‌ساز نيست، تنها زمينه‌ساز است، سرنوشت اصلى را اراده و تصميم خود انسان مى‌سازد.

اين درست به آن مى‌ماند كه ما در يك تابستان داغ و سوزان تصميم مى‌گيريم كه به فرمان خدا روزه بگيريم، تمام ذرات وجود ما تمناى آب دارد، امّا ما براى اطاعت فرمان حق همه اينها را ناديده مى‌گيريم، در حالى كه ديگرى ممكن است به اين تقاضا گوش دهد و روزه نگيرد.

نتيجه اين‌كه ماوراى تمام انگيزه‌ها، عامل سرنوشت‌سازى به عنوان اراده و تصميم انسان وجود دارد.

٣- عوامل اجتماعى و سياسى مكتب جبر

حقيقت اين است كه مسئله جبر و اختيار در طول تاريخ مورد سوءِ استفاده فراوان واقع شده است، يك سلسله عوامل جنبى در دامن زدن به عقيده جبر و نفى آزادى اراده انسان دائماً مؤثّر بوده است، از جمله: