معارف قرآن (ج4) - جمعی از نویسندگان - الصفحة ١٣٨
در آيات ٦٣ تا ٧٤ صفات و مشخصات بندگان خدا شمرده شده است كه عبارتند از:
١- تواضع: قرآن اولين صفتى كه براى آنان برشمرده، «راه رفتن متواضعانه» است.
روح تواضع و فروتنى بطورى در اعماق جان بندگان خدا نفوذ كرده كه حتى به حركات ظاهرى آنان نيز رنگ تواضع بخشيده است. آنها خود را بندگان حقير خداوند مىدانند و به كوچكى و ناتوانى خود در مقابل خدا معترفند و در برابر بندگان خدا نيز نه تكبر مىورزند و نه فخرفروشى مىكنند.
شايد از اين جهت «راه رفتن» آنان به «هون» و افتادگى توصيف شده كه حالت باطنى افراد، بيشترين نمود و اثر را در نوع راه رفتن دارد. آنان كه متواضعند، راه رفتنشان با آرامش، افتادگى و بدون تكبر و تبختر است و آنان كه متكبر و خودبين هستند، راه رفتنشان متكبرانه است. سر به سوى آسمان مىكشند، سينه جلو مىدهند، شانه بالا مىاندازند، بالها باز مىكنند، سينه خالى از معرفت را پر باد مىكنند و پاها را محكم بر زمين مىكوبند. راه رفتنى كه نمونههاى عينىاش را در افراد متكبر، جاهل و مغرور مىبينيم.
٢- مدارا با مردم جاهل: رفتار با مردم جاهل به چند شكل ممكن است و هر كدام، نتيجه مخصوصى را در بر دارد:
الف: اگر با آنان با خشونت رفتار شود، لجاجت آنها تحريك مىشود و سرانجام از اين خشونت نتيجهاى گرفته نمىشود.
ب: اگر شخصى با آنان درافتد و همانند آنها شود، از قدر و مقام خود كاسته و شخصيتش شكسته مىشود و نيرو و وقت او هدر مىرود.
ج: اگر با آنان مدارا شود و سخن تند و مسخره آميزشان به نرمى پاسخ گفته شود، در موارد زيادى تربيت شده و شرمنده مىشوند. بندگان ممتاز خدا راه سوم را انتخاب مىكنند و به همين دليل، هنگام مقابله با جاهلان «سلام» مىگويند، سلامى كه نشانه بزرگوارى آنهاست، نه ناشى از ضعفشان. مقصود از سلام در اين آيه، سخن سالم و خالى از لغو و گناه است. «١»