جلوه‌گر سازد. اسلام به هيچ‌وجه از اين اصل-كه قرآن كريم در استعارات بى‌شمار بيان مى‌دارد-غافل نيست: «وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلاّٰ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ» [١]؛ هيچ چيزى نيست مگر او را حمد و تسبيح گويد. [٢]

انسان در جهان خاكى به سر مى‌برد؛ جهانى كه با مراتب برتر وجود احاطه شده است. به مجرد اين كه شعور انسانى از برون به درون خود نقب مى‌زند، به ميزان غوّاصى‌اش، با مراتب مختلف و برترِ معنا ارتباط مى‌يابد. آن معناها براى بيان در مرتبۀ پايين و نازل هستى، ناگزير از نزول مى‌شوند. اين امر مهم را خيال هنرمند به عهده مى‌گيرد.

خيال هنرمند با توجه به تشابه عوالم و نظم دقيق موجود در جهان هستى، از آن معانى به رمزهايى از جنس عالم خاكى تعبير مى‌كند. در مثالى از ملاصدراى شيرازى ديديم كه از علم به معناى آگاهى، دانش و روشنايى و نور، به شير گوارا و مفيد و رشددهنده تعبير شده بود. بدين ترتيب، روانشناسى امروز در زبان سمبوليك، دنياى برون را مظهرى از دنياى درون و روح و ذهن انسان مى‌داند.

صدرالدين در سخن از معجزه و كرامات مى‌گويد كه ويژگى ديگر اوليا اين است كه در آن‌ها قوۀ خيال در كمال و قدرت تمام است؛ چنان كه آنچه را ديگران در خواب مى‌بينند، آن‌ها مى‌توانند در بيدارى ببينند و صورت‌ها و صداهاى زيباى عالم غيب را مشاهده كنند و بشنوند، [٣]و اين درست همان معنايى است كه نظامى هنرمند سروده است:

[١] . اسراء (١٧) ، آيۀ ٤٤.
[٢] . جاودانگى و هنر، «مقالۀ ارزش‌هاى جاودان در هنر اسلامى» ، ص ١٥.
[٣] . مبدأ و معاد، ص ٥٤٧-٥٤٨.