تنها كسى خداوند عزوجل را مى شناسد و او را عبادت مى كند كه خدا را مى شناخته و امامش از ما اهل بيت را بشناسد و هر كس خداوند را نشناسد و امام از ما اهل بيت را نشناسد، به خدا سوگند، در اين صورت كاملًا غير خدا را در ضلالت، شناخته و مى پرستد.[٢]

كسى كه به اين مقام نرسيده، غير خدا را عبادت مى‌كند؛ خيال مى‌كند خشوع در مقابل خدا دارد. البته به اين مطلب خواهيم پرداخت كه طريق سجده در مقابل خداوند از تسليم بودن به ولايت الله عبور مى‌كند. لذا تا مقام معرفت حاصل نشود، عبادت حقيقى واقع نمى‌شود. صرف صورت عبادت، عبادت نيست. و الا شيطان هم اين را داشته است. اگر حقيقت خضوع و خشوع در مقابل خداى متعال در مناسك عبادت جارى شد، آن عبادت است كه انسان را به مقام عبوديت مى‌رساند و اين حقيقت خشوع و خضوع جارى نمى‌شود مگر در كسانى كه از طريق «ولى الله» به عبادت خداى متعال روى مى‌آورند.

٣. معرفت به نورانيت و مراتب آن‌

حال سؤال بعدى اين است كه اين معرفت به نورانيت چه معرفتى است و چگونه حاصل مى‌شود؟

بنا بر آنچه از روايات استفاده مى‌شود، باطن و حقيقت ائمه (ع) حقيقت نورانى است كه خداى متعال در آغاز خلقت آفريده و خلقت با آنها آغاز شده است و آنگاه اين حقيقت نورانى را به تناسب در عوالم مختلف تنزل داده و لذا در عوالم مختلف حضور داشته‌اند از جمله اين حقيقت نورانى در عالم دنيا تنزل پيدا كرده است:

فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ. ١٢

[آن نور هدايتگر الهى‌] در خانه هايى است كه خداوند اجازه داده است تا رفعت يابند و نام او در آنها ياد شود.

معرفت مقام نورانيت ائمه (ع): حال معرفت به نورانيت يعنى درك اين حقيقت‌هاى نورانى كه خداوند در باطن ائمه (ع) قرار داده و اين حقيقت را نازل كرده است كه خود درك اين معرفت هم درجاتى دارد. يعنى درجات نورانيت آنها درجات متفاوتى است. اين يك نور تنزل پيدا كرده اى است كه در عوالم مختلف تنزل پيدا كرده و طبيعتاً متناسب با تنزلاش درجاتى دارد. از اين طرف سير معرفتى و سير صعودى ما هم در مقام معرفت يك سير نسبت به درجات و مراتب آنهاست كه در اين بخش به آن اشاره مى‌كنيم.

ائمه (ع) نور الهى در همه عوالمند: ابو خالد كابلى از امام باقر (ع) روايتى را نقل مى‌كند كه در آن از امام (ع) درباره يك آيه شريفه سؤال شده كه خداى متعال در آن آيه دستور فرموده است:

فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنا؛ ١٣

كه اين دستور هم بعد از آن نكته اى است كه خداى متعال بيان مى‌فرمايد:

زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلى‌ وَ رَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِما عَمِلْتُمْ وَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنا. ١٤

كفار يك گمان باطلى دارند و آن اين است كه برانگيختنى در كار نيست و زندگى آنها به همين دنيا ختم مى‌شود. به آنها بگو: هم برانگيختن است و هم شما با كرده‌هاى خودتان مواجه خواهيد شد؛ بنابراين شما ادامه وجودى خودتان را انكار نكنيد، بلكه خودتان را اصلاح كنيد و راه خودتان را بيابيد. به جاى انكار خود و ادامه وجوديتان- كه بگوييد خبرى نيست و اين قول منتهى به انكار ربوبيت خداى متعال مى شود- به خدا و رسول و اين نورى كه نازل كرديم، ايمان بياوريد.

به نظر مى‌رسد اين آيه مراتب سير انسان را توضيح مى‌دهد و مى‌گويد شما به جاى انكار خودتان، رو به سوى اين نور بياوريد تا مراتب راه را ببينيد و بتوانيد سالك در مراتب اين راه بشويد. آن نور حقيقى كه ما از عوالم بالا تنزل داديم، مسير شما را روشن كرده است. شما به جاى اينكه خودتان و راهتان را انكار كنيد، رو به سوى اين نور بياوريد تا راه خودتان را ببينيد و در شعاع اين نور بتوانيد سير كنيد. راوى از حضرت پرسيد، يابن رسول الله (ص) مقصود از «نور» در اين آيه شريفه چيست؟ آنگاه حضرت با چند قسم موكد بيان فرمودند: