نبود و به نظرآنان غريب و عجيب مى‌آمد، و طاقت تحمل آن را نداشتند، و عقل‌هاى آنها عاجز از درك آن بود، آگاه مى شدند، بعضى منكر مى‌شدند و راوى آن را تكذيب مى‌كردند يا اينكه آن روايت را تأويل مى‌كردند؛ هر چند تأويل دور از ذهنى باشد و بعضى از آنها مضطرب مى‌شدند و به تزلزل مى‌افتادند و چه بسا به واسطه مكرر ديدن و شنيدن چون به آنها ثابت مى‌شد، در حق ايشان غلو و تجاوز از حد مى‌نمودند و بعيد مى دانستند، در حالى كه درباه آن اعمال، از كرم و لطف و فضل خدا بعيد نيست، كه به بعضى از بندگان مخلص شايسته در نزد خود عنايت فرمايد و به كمالات خاصّه و فضائل جليله‌اى اختصاص دهد كه جميع مردمان ديگر از انجام و بيان آن عاجز باشند.

همچنين در ميان اصحاب ائمه (ع) بوده‌اند كسانى كه نسبت شيعه بودن به آنها داده مى‌شد و محبت دنيا در دل‌هايشان غالب بود و رياست‌خواه و جاه‌طلب بودند و كوشش داشتند كه به اين مقام برسند، چون ضعف معرفت اشخاص جاهل را مى‌ديدند براى عوام‌فريبى در اغوا و اضلال آنها مبادرت مى‌كردند و به القاى شبهه يا شعبده‌بازى مى‌كوشيدند تا مقصد خود را عملى كنند و آنها را گمراه و مطيع خود گردانند؛ چنانچه بعداً درباره حالات بعضى از آنان تذكر خواهيم داد.

و تعداد اندكى از اصحاب ائمه (ع) بودند كه تا اندازه‌اى بر دقايق و علامات امامت مطلع شدند و حقايق احوال ائمه را دانسته و شناخته و بر وجه صحيح از خود ايشان (ع) اخذ كردند، و در ايمان خود استقامت داشته و طريق اعتدال [را] كه طريق نجات است پيش گرفته و از راه حق نلغزيدند، و در جاده‌هاى باطلى كه ديگران قدم گذارده و منحرف شدند نرفتند، و در طريق حق ثابت ماندند. اجمالًا به همين دليل بود كه ائمه (ع) باطن حالات و كمالات خود را براى هر كسى بيان نمى‌فرمودند، مگر براى كاملان از خواص شيعيان خود، بعضى از خصايص و اسرار را خبر مى‌دادند و از ايشان عهد مى‌گرفتند كه آن معارف را جز براى اهل آن نگويند و آن را از جهال مخفى دارند، چنانكه فرموده‌اند:

[همانا امر (ولايت) ما دشوارِ دشوار است، در بر نمى‌گيرد آن را مگر فرشته‌اى مقرب يا پيامبرى مرسل يا مؤمنى كه خداوند قلب او را براى ايمان آزمايش نموده باشد.][١]

و رواياتى مبنى بر اين امر كه ائمه (ع) با هر يك از مردمان، طبق ادراك و عقل‌هايشان، و ضمن رعايت احوال سؤال‌كنندگان و موافق مصلحت سخن مى‌گفتند، وجود دارد.

پى‌نوشت‌ها:

\* برگرفته از كتاب ولايت كليه، تأليف آيت‌الله سيد حسن ميرجهانى (ره)، با اندكى دخل و تصرف.

[١]. عبدى أطعنى حتى أجعلك مثلى إذا قلت لشى‌ءٍ كن فيكون.

[٢]. لا زال العبد يتقرّب إلى بالنّوافل حتّى كنت سمعه الّذى يسمع به و بصره الّتى يبصر بها و يده الّتى يبطش بها.

[٣]. صورٌ عارية عن المواد خالية عن الإستعداد تجلّى لها فأشرقت و طالعها فتلألأت فألقى فى هويّتها مثاله فانظهر عنها أفعاله.

[٤]. إذا أراد الله أمراً عرضه على رسول الله صلّى الله عليه و اله ثمّ أمير المؤمنين عليه السّلام واحداً بعد واحدٍ إلى أن ينتهى إلى صاحب الزّمان ثمّ يخرج إلى الدّنيا و إذا أراد الملائكة أن يرفعوا إلى الله عزّوجلّ عملًا عرض على صاحب الزّمان عليه السّلام ثمّ يخرج على واحدٍ إلى أن يعرض على رسول الله صلّى الله عليه و اله ثمّ يعرض على الله عزّوجلّ فما نزل من الله فعلى أيديهم و ما عرج إلى الله فعلى أيديهم و ما استغنوا عن الله عزّ و جلّ طرفة عينٍ. شيخ طوسى، غيبت، ص ٢٥٢.

[٥]. كنت عند على بن الحسين عليهما السّلام و عصافير على الحايط قبالته يصحن فقال: يا اباحمزة أتدرى ما يقلن يتحدّثن؟ إنّهنّ فى وقتٍ يسئلن فيه قوتهنّ يا أباحمزة! لا تنامنّ قبل طلوع الشّمس فإنّى أكرهها لك انّ الله يقسم فى ذلك الوقت أرزاق العباد و على ايدينا يجريها. بصائرالدرجات، جزء ٧، باب ١٤، ح ٨.

[٦]. إنّ الله تعالى هو الّذى خلق الأجسام و قسم الأرزاق لأنّه ليس بجسمٍ و لا حالٌّ فى جسمٍ ليس كمثله شى‌ءٌ و هو السّميع العليم و أمّا الأئمّة عليهم السّلام فإنّهم يسئلون الله تعالى فيخلق و يسئلونه فيرزق ايجاباً العليم و امّا الأئمة عليهم السّلام فإنّهم يسئلون الله تعالى فيخلق و يسئلونه فيرزق ايجاباً لمسئلتهم و إعظاماً لحقّهم. شيخ طوسى، همان، ص ١٩٠.

[٧]. عبادٌ مكرمون لايسبقونه بالقول و هم بأمره يعملون.

[٨]. سوره روم (٣٠)، آيه ٢٨.

[٩]. إنّ أمرنا صعبٌ مستصعبٌ لايحتمله الّا ملكٌ مقربٌّ أو نبى مرسلٌ أو مؤمنٌ امتحن الله قلبه للإيمان.