امام مى رسانيد. در زمان غيبت صغرى نيز، زندگى خود را به همين روش ادامه داد، بدون اينكه كوچكترين تغييرى در روش زندگى وى حاصل گردد. در نهايت سادگى و در خانه هاى محقر و كوچك زندگى مى نمودند، و از خدام و كنيزكان و زندگى مفصل و رفت و آمد خبرى نبود و هكذا وكلاى آنها چنين بودند. پدر مرحوم صدوق، على بن بابويه قمى مغازه اى در قم داشت و مثل تجار معمولى هر روز در محل كار حاضر و به كار خود مشغول مى گشت.

٢. نواب و وكلا، همه، ملتزم به «تقيه» بودند و به صورت كامل تقيه را مراعات مى نمودند. اگرزندگى حسين بن روح را مطالعه كنيد، به زندگى همراه با تقيه آنان پى خواهيد برد و خواهيد ديد كه كار به جايى مى رسد كه حسين بن روح در مجامع عمومى نه تنها ابوبكر و عمر، بلكه عثمان را بر على، عليه السلام، مقدم داشته و افضل مى داند.

٣. شبكه «نيابت» و «وكالت» به قدرى قوى و از آنچنان كارايى برخوردار بود كه وكلا بلافاصله از نقشه هاى خلفا آگاه مى شدند و نقشه آنها را با شكست مواجه مى كردند. نيروهاى اطلاعاتى را در همه جاى اركان حكومت گماشته بودند، كه از اطلاع رسانى منسجمى برخوردار بودند. فعاليتهاى اينها به قدرى مخفيانه و حساب شده بود كه دولت و حكومت از ناحيه اينها، احساس خطر نمى كرد و در طول اين مدت، هيچ بهانه اى به دست دشمن ندادند تااز آن طريق در چنگال حكومت قرار گيرند. همان طور كه بيان شد، محمدبن عثمان درسخت ترين شرايط با وكلاى استانهاى دوردست، مانند قم در تماس بودند و آن وكلا از طريق بازرگانانى كه اطلاعى از رابطه محمدبن عثمان به عنوان نايب دوم و فرستادگان كالا نداشتند و فكر مى كردند بين اشخاص روابط تجارى حاكم است، روابطشان را طورى تنظيم كرده بودند كه فرستادگان، نامه اى به حاملان اموال نمى دادند و هنگام تحويل اموال، مطالبه قبض نمى كردند. اينها همه حاكى از ارتباطات تشكيلاتى قوى و نيرومند است و اين يكى از علتهاى اساسى موفقيت آنها در دوران فعاليتشان به شمار مى رود كه با مطالعه زندگانى آنان، بيشتر روشن مى شود.

٤. رهبرى غير مستقيم و ازپشت صحنه امام زمان، عليه السلام، و استفاده از امدادهاى غيبى در صورت لزوم و اقتضاى مصلحت.

پى نوشتها:

[١]. تاريخ فخرى، ص ١٩.

[٢]. همان، فصل دوم، ٣٥١.

[٣]. مفيد، محمد بن محمد نعمان، الارشاد، ص ٣٤٥.

[٤]. كلينى، محمدبن يعقوب، اصول كافى، ج ٢، مولدابى محمدالحسين بن على، عليه السلام، ص ٤٣٠.

[٥]. صدوق، محمد بن على بن بابويه، كمال الدين و تمام النعمة، ج ٢، ص ٤٧٦، ح ٢٦؛ حيات فكرى، سياسى امامان شيعه، ص ٢١٥.

[٦]. طوسى، محمد بن حسن، تهذيب الاحكام، ج ٦، ص ١١١، حديث ٢٠٠.

[٧]. طوسى، محمدبن حسن، الغيبه، ص ٢٩٦.

[٨]. تاريخ سياسى غيبت امام دوازدهم، عليه السلام، ص ١٧٩.

[٩]. اولين وزير معتضد بود و كينه خاصى نسبت به شيعيان داشت.

[١٠]. كلينى، محمدبن يعقوب، همان، ج ٢، باب مولدالصاحب، حديث ٣٠، ص ٤٦٧.

[١١]. احتمالا احمد بن حسن مادرانى باشد.

[١٢]. طوسى، محمدبن حسن، همان، ص ٢٤٨، ٢١٨ و ٢١٧؛ مجلسى، محمدباقر، بحارالانوار، ج ٥٢، ص ٥١.

[١٣]. طوسى، محمد بن حسن، همان، ص ٢٩٤ ص ٢٧٠، ٣٣٨.

[١٤]. تاريخ سياسى غيبت امام دوازدهم، عليه السلام،، ص ١٨١.

[١٥]. علامه مجلسى مى گويد: بنى فرات قبيله وزير ابوالفتح فضل بن جعفر بن فرات است كه از وزراء بنى عباس [احتمالا مقتدر] بود، و هم اوست كه سلسله سند خطبه شقشقيه حضرت امير، عليه السلام، را تصحيح نمود. احتمال هم دارد كه بنى فرات مردمى باشند كه در كنار شط فرات منزل كردند). «برس» قريه اى واقع ميان دجله و كوفه است. [معلوم مى شود اين دو طايفه شيعه بوده اند] و مقصود از زيارت مقابر قريش، زيارت كاظمين، عليهماالسلام، است؛ همان، ج ٥١، ص ٣١٢.

[١٦]. كلينى، محمد بن يعقوب، همان.

[١٧]. مطابق نظر ايشان، دوران غيبت صغرى ٧٤ سال است.