خداوند شما را در قيامت به آنچه عمل كرده‌ايد آگاه مى‌سازد.» شكّى نيست كه اين جمله تمام اعمال آدمى را اعمّ از مخفى و آشكار شامل مى‌شود و ظاهر تعبير آيه اين است كه منظور از عمل در اوّل و آخر آيه يكى است. بنابراين آغاز آيه نيز همه اعمال را چه آشكار باشد، چه پنهان باشد، شامل مى‌شود و شكّى نيست كه آگاهى بر همه اينها از طرق عادى ممكن نيست.

به تعبير ديگر، پايان آيه از جزاى همه اعمال سخن مى‌گويد. آغاز آيه نيز از اطّلاع خداوند و پيامبر و مؤمنان نسبت به همه اعمال بحث مى‌كند، يكى مرحله آگاهى است و ديگرى مرحله جزا و موضوع در هر دو قسمت يكى است؛

ثانياً: تكيه روى مؤمنان، در صورتى صحيح است كه منظور، همه اعمال و از طرق غيرعادى باشد و الّا اعمال آشكار را هم مؤمنان مى‌بينند و هم غيرمؤمنان. از اينجا، ضمناً اين نكته روشن مى‌شود كه منظور از مؤمنان در اين آيه- همان‌گونه كه در روايات فراوانى نيز آمده است- تمام افراد با ايمان نيستند؛ بلكه گروه خاصّى از آنها هستند كه به فرمان خدا، از اسرار غيب آگاهند؛ يعنى جانشينان راستين پيامبر (ص).

معروف در ميان گروهى از مفسّران اين است كه رؤيت در جمله‌ «فَسَيَرَىاللَّهُ عَمَلَكُمْ ....» به معنى معرفت است، نه به معنى علم؛[١] ولى مانعى ندارد كه رؤيت را به همان معنى اصلى‌اش كه مشاهده محسوسات باشد، بگيريم، نه به معنى علم و نه به معنى معرفت. اين موضوع در مورد خداوند كه همه جا حاضر و ناظر است و به همه محسوسات احاطه دارد، جاى بحث نيست؛ امّا در مورد پيامبر (ص) و امامان (ع) نيز مانعى ندارد كه آنها خود، اعمال را به هنگام عرضه شدن، ببينند؛ زيرا مى‌دانيم اعمال انسان فانى نمى‌شود؛ بلكه تا قيامت باقى مى‌ماند.[٢]

سؤالى كه براى برخى از افراد، به وجود مى‌آيد اين است كه اگر خداوند ستّارالعيوب است، پس چرا اعمال ما را در معرض ديد غير خود قرار مى‌دهد؟

اوّلًا امام مظهر اسم حىّ الهى است. امام، چونان احاطه جان بر بدن، به تمام شئون انسان‌ها احاطه دارد؛ زيرا وى جان جانان است‌

از اين‌رو، اطّلاع و وقوف حضرتش به اعمال ما، منحصر در روزهاى مشخّص و دفعات محدود نيست.

عرضه اعمال به پيشگاه امام، گاه عرضه عمومى است كه روزهاى دوشنبه و پنجشنبه اعمال اّمت به حضورشان برده مى‌شود؛ چنان‌كه ظاهر برخى از روايات عرض اعمال، همين است و گاه عرضه دائمى و اشراف هميشگى است كه با عبارات «كل يوم و ليله»، «كل صباح» در روايات معصومان (ع) آمده است و ناظر به دوام وقوف امام بر اعمال امّت است. همان‌طور كه جان ما از جسم ما با خبر است و مى‌داند كه بر او چه مى‌گذرد، امام به واقع از جان ما باخبر است، گويى درون جان ماست.

انسان كامل كه مظهر اسماء و صفات الهى است، مظهر اسم مبارك «هوالاوّل و آخر» نيز هست.

آغاز و پايان عالم هستى به اذن خدا، به دست آنهاست؛ همچنان كه وجود مبارك اميرمؤمنان (ع) بارها از وجود مبارك رسول گرامى (ص) پرسيد كه پايان روزگار به دست ماست يا ديگرى و چه كسى بايد جهان را به عدل و داد هدايت كند و وجود مبارك پيامبر (ص) آغاز و انجام اين عالم را به دست معصومان (ع) دانست؛ دودمانى كه در آغاز جهان سهم تعيين‌كننده داشتند و در فرجام و انجام جهان هم نقشى اصلى دارند؛ زيرا انسان كامل به اذن خدا در آغاز و هم در انجام تكوين و تشريع سهم بسزا دارد.[٣]

از آنجا كه كار اهل‌بيت (ع) هدايت ظاهرى و باطنى است، مسئله عرض اعمال، اثر تربيتى فوق‌العادّه‌اى در معتقدان به آن دارد؛ زيرا هنگامى كه من بدانم علاوه بر خداوند كه همه‌جا با من است، پيامبر (ص) و پيشوايان محبوب من، همه روز يا همه هفته از هر عملى كه انجام مى‌دهم، در هر نقطه و هر مكان، اعّم از خوب و بد، همه آگاه مى‌شوند، بدون شك بيشتر رعايت مى‌كنم و مراقب اعمال خود خواهم بود؛ درست مثل اينكه كاركنان مؤسّسه‌اى بدانند همه روز يا همه هفته گزارش تمام جزئيات اعمال آنها به مقامات بالاتر داده مى‌شود و آنها از همه آنها با خبر مى‌گردند.

اميرمؤمنان (ع) فرمودند:

«اگر برنامه نجات و هدايت شما مردم نبود، خدا ما را به اين دنيا سفر نمى‌داد، ما گرداگرد عرش خدا به تسبيح و حمد حق مشغول بوديم و اهل دنيا نبوده و نيستيم؛ بلكه ما را دنبال شما فرستاد تا شما را از لجن‌زار كفر و شرك و هوا و هوس و بى‌خبرى غفلت برهانيم و به اوج انسانيت برسانيم.

ما كاروان مصر وجوديم و بر سر چاه ظلمانى دنيا آمده تا شما را از اعماق تاريك اين چاه بيرون آوريم و از عالم خاك به عالم پاك هدايت كنيم؛ حال كه چنين است، دست دردست ما بگذاريد و صادقانه با ما بيعت كنيد تا شما را از اين منجلاب و درياى طوفانى و پر تلاطم رهايى داده، به ساحل نجات پيش ببريم.»[٤]

آرى. صاحبان ولايت كبرى، واسطه فيض خدا و رابط ميان حق و خلقند. اگر مقام ولايت نبود، هيچيك از مخلوقات لايق فيض و رحمت خدا نبودند و نور هدايت در هيچيك از عوالم نمى‌تابيد. هر كدام از ما در گرفتن فيض، نيازمند تمسّك عينى و واقعى به آن چهارده نور مقدّسيم، تا به سبب دست‌گيرى و هدايت آنان، عروج روحانى را طى كنيم.

در حديثى نورانى از امام رضا (ع)، به جايگاه رفيع امامت و به ويژگى‌هاى امام پرداخته كه بخشى از آن را ياد آور مى‌شويم:

«يقيناً امامت، مهار دين و نظام مسلمانان و صلاح دنيا و مايه عزّت مؤمنان است.

تماميت نماز و زكات و روزه و حج و جهاد و ... بستگى به وجود امام دارد

امام مانند خورشيد تابنده‌اى است كه با نورش عالم را درخشان مى‌كند و اين خورشيد در مرتبه‌اى است كه دست خردها و چشم بصيرت‌ها به آن دست نمى‌يابند.

امام ماه شب چهارده و چراغى نور بخش و روشنايى آشكار و ستاره هدايتگر در تاريكى‌هاى شديد و ظلمت ميان شهرها و بيابان‌ها و