موضوع انتخاب و نصب امام مسلمانان، موضوع انتخاب رهبرى امّت در حيات ظاهرى و باطنى آنهاست. واژه «امام» از مادّه امّ و در اصل، به معناى قصد كردن است و در كتب لغت، به معانى مختلفى، همچون مقتدا، پيشرو، قيم امر، دليل و راهنما[١] و در اصطلاح، به شخص يا چيزى اطلاق مى‌شود كه راهنما و هدايتگر مردم مى‌شود؛ خواه در راه حضرت حق و خواه در غير آن.

«قرآن كريم»، كلمه امام را بر هر دو جنبه اطلاق كرده است. در جايى مى‌فرمايد:

«وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا؛[٢]

ما آنها را پيشوايان هادى به امر خودمان قرار داديم.»

و در جاى ديگر مى‌فرمايد:

«وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ؛[٣]

پيشوايانى كه مردم را به سوى آتش مى‌خوانند.»

اگرچه ضرورت وجود مقتدا و پيشرو، در طى طريق، به ويژه در ملك‌دارى و سرپرستى جامعه، پذيرفته عقل و مورد گواهى همه مشرب‌هاى سياسى، اجتماعى دنياى قديم و جديد است، امّا آنچه كه اين امر را در بينش اسلامى از ساير گرايش‌ها جدا و مستقل مى‌سازد، مقصد و هدف جعل شده از سوى خداوند متعال براى انسان، در حيات فردى و جمعى اوست. از موضوع «اهداف غايى» در فلسفه دين سخن به ميان مى‌آيد.

مبدأ و غايت، دو امر بسيار مهمّند كه اديان ابراهيمى را از عموم فرق و نحل غيرتوحيدى جدا مى‌كنند. پس از اين دو، موضوع‌ نحوه بودن و رفتن و طى طريق تا تجربه غايت و وصول به مقصد، اهمّيت و جايگاه خود را مى‌يابد. در منظومه توحيدى اسلامى و آموزه‌هاى وحيانى، هستى بر مدار و محور توحيد مى‌گردد و همه هستى، از خداوند متعال برآمده و به سوى او در حركت است. «إِنَّالِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ.»[٤]

بر اين پايه، انسان نيز ضرورتاً و به اميد تجربه فلاح و نيل به‌ لقاءالله، مى‌بايست در اين حوزه تفكّر كند، هستى را از اين منظر ببيند و بودن و زيستن خود را نيز مطابق حكم خدا و اوامر و نواهى ايشان تنظيم كند تا به مقصد مطلوب و تعريف شده از سوى خداوند متعال برسد.

بنا بر اين بينش، انسان مأمور به‌ عبدالله‌ (بنده خدا) شدن و ظاهر كردن اسماء و صفات الهى در خود و سير در كمالات است.

«فَإِنْآمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ؛[٥]

اگر آنها نيز به مانند آنچه شما ايمان آورده‌ايد، ايمان بياورند، هدايت يافته‌اند و اگر سرپيچى كنند، از حق جدا شده‌اند و خداوند شرّ آنها را از تو دفع مى‌كند و او شنونده و داناست.»