در اين مجال، با توكّل به خداى متعال قصد داريم به صورت مجزّا طبايع چهارگانه را معرفى نماييم. در ابتدا، اشاره‌اى اجمالى به چهار عنصر طبيعت و انسان ضرورى است.

١. آتش= معادل آن در انسان= صفرا؛

٢. خاك= معادل آن در انسان= سودا؛

٣. هوا= معادل آن در انسان= دم (خون)؛

٤. آب= معادل آن در انسان= بلغم.

در تعريف كلّى، به اصطلاح «اخلاط اربعه» يا «طبايع چهارگانه» يا «چهار عنصر هستى» را مى‌توان اين‌گونه بيان كرد كه آنها مدار وجود كائنات و عالم مادّه و جهان جسمانى را تشكيل مى‌دهند و اين عناصر اربعه يا چهارگانه حالت خاصّى در انسان به وجود مى‌آورند كه خصوصيات همه آن عناصر را دارد؛ ولى گاه به دليل وراثت، شرايط اقليمى، مانند آب و هوا، دما و نوع تغذيه، بعضى از اين عناصر موجود در بدن آدمى بر ديگرى، غلبه مى نمايد.

پس مزاج همان طبع است؛ يعنى گرمى، سردى، خشكى و ترى را مزاج گويند.

انواع مزاج‌

مزاج چون از تركيب اركان با يكديگر پديد مى‌آيد، لذا بسته به ميزان تركيب هر ركن، مزاج متفاوتى حاصل مى‌گردد؛ ولى اگر بخواهيم مزاج‌ها را دسته‌بندى نماييم، چون تعداد چهار ركن در هم تركيب مى‌شوند، مزاج‌هاى اصلى را مى‌توان در نه طبقه، به شرح ذيل دسته‌بندى كرد:

١. در تعدادى، ركن آتش بيشتر از ساير اركان است. اين افراد مزاج گرم و خشك دارند؛ آنها را صفراوى مى‌گويند؛

٢. در تعدادى، ركن هوا بيشتر از ساير اركان است. اين افراد مزاج گرم و تر دارند؛ آنها را دموى مى‌گويند؛

٣. در تعدادى، ركن آب بيشتر است. اين افراد مزاج سرد و تر دارند؛ لذا آنها را بلغمى مى‌گويند؛

٤. در تعدادى، ركن خاك بيشتر است. اين افراد مزاج سرد و خشك دارند كه آنها را سوداوى مى‌گويند؛

٥. در تعدادى نيز اين اركان نسبتاً در حالت تعادل هستند. اين افراد مزاج معتدل دارند؛

٦. در تعدادى اركان آتش و هوا بيشتر از ساير اركان هستند. اين افراد مزاج گرم دارند و از لحاظ ترى و خشكى معتدل هستند؛

٧. در تعدادى اركان هوا و آب بيشتر از ساير اركان هستند. اين افراد مزاج تر دارند و از لحاظ گرمى و سردى معتدل هستند؛

٨. در تعدادى، اركان آب و خاك بيشتر است. اين افراد مزاج سرد دارند و از لحاظ ترى و خشكى معتدل هستند؛

٩. در تعدادى اركان خاك و آتش بيشتر است. اين افراد مزاج خشك دارند و از لحاظ گرمى و سردى معتدل هستند.

بنابراين هر فرد از بدو تولّدش، داراى حرارت و رطوبت غريزى مى باشد كه به آن، مزاج اصلى يا جبلى مى گويند.

در جدول زير، اين طبقات به صورت تصويرى نشان داده شده‌اند: