ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٣٨ - پاسخ سؤال اوّل
است، مفاهيم جديدى در زمينه تماميت و امنيّت پشتيبانىشده كشورها و همكارىهاى امنيّتى مبتنى بر مبناى موازنه منافع بين متّحدان مطرح شده كه جايگزين امنيّت استراتژيك كنونى در موازنههاى قدرت شده است. از آنجا كه اقتصاد نيز در عصر جهانىسازى، جهانى شده، به عامل اصلى بروز جنگهاى موجود در منطقه از گذشته تاكنون تبديل شده است.
همچنين منطقه هلال حاصلخيز از آغاز قرن گذشته ميلادى هدف درگيرىهاى جهانى براى كسب انرژى بوده است؛ زيرا منابع خام، انرژى گستردهاى در اختيار دارد. علاوه بر اينكه موقعيت ژئوپلتيك خاصّى نيز دارد كه كسى كه در اين منطقه مسلّط شود، به معنى تسلّط بر تمام دنيا است.
بنابراين ما بايد تحوّلات اقتصاد جهانى و تأثيرات آن بر دولتهاى مشرقزمين را در قالب سؤالهاى زير بررسى كنيم:
١. منطقه هلال حاصلخيز چه ويژگىهايى براى آمريكا و روسيه دارد كه آمريكا آن را به عنوان عرصهاى جديد براى اين رقابت در نظر گرفته است؟
٢. تحوّلات ژئواستراتژيك بزرگ جهانى و تأثيرات آن در منطقه هلال حاصلخيز چگونه است؟
٣. پروژههاى بينالمللى و منطقهاى بزرگ رقابتكننده در اين منطقه چيست و نحوه تعامل يا تقابل با هر يك از اين پروژهها چگونه است؟
پاسخ سؤال اوّل
تأثير ژئوپلتيك اين منطقه بر تصميمسازىهاى دولتهاى بزرگ، نظير روسيه و آمريكا و اهمّيت اين منطقه در نظر دانشمندان علوم ژئوپلتيك و استراتژى روسيه و آمريكا باعث شده است كه آمريكا آن را عنوان عرصهاى جديد براى درگيرىهاى خود انتخاب كند.
اهمّيت منطقه هلال حاصلخيز را كه در مركز و جنوب خشكىهاى اوراسيا قرار دارد، براى آمريكا تنها مىتوان از طريق بررسى دقيق خاستگاههاى اساسى نظرات دانشمندان ژئوپلتيك آمريكايى متوجّه شد كه تأثيرات شديدى در تصميمسازىهاى رؤساى جمهور اين كشور دارد؛ لذا در اينجا، ديدگاههاى سه نفر از مهمترين متفكّران استراتژيست را در اينباره مورد بررسى قرار مىدهيم:
اوّل: هالفورد مكندر، جغرافيدان مشهور انگليسى در سال ١٩٠٤ م. كه كتاب مشهور و تاريخى «محيط جغرافيايى تاريخ» را نگاشته است. اين كتاب يكى از مهمترين كتابها در موضوعات ژئوپلتيك در دنيا است. در اين كتاب، ديدگاه مشهور مكندر در مورد قلب زمين مطرح مىشود. وى اوّلين كسى است كه توجّه همه را به اهمّيت اوراسيا جلب كرده و اين منطقه را خاستگاه جغرافيايى مىداند و معتقد است كسى كه بر اين منطقه مسلّط شود، در تمامى جزاير جهان مسلّط شده و كسى كه بر جزاير جهان مسلّط شود، بر تمامى جهان مسلّط شده است. منظور مكندر از جزاير جهان، سه قارّه آسيا، اروپا و آفريقا است.
ناپلئون بناپارت در سفر به روسيه، اهمّيت اين منطقه را قبل از مكندر متوجّه شده بود. همچنين ويليام دوم، قيصر «آلمان» و هيتلر و موسيلينى نيز اهمّيت اين منطقه را براى تسلّط بر اروپا و جهان متوجّه شده بودند. نظريه مكندر با برخى نظريّههاى مطرح شده انگليسى در مورد تسلّط بر مسيرهاى دريايى، جهت تضمين تسلّط بر جهان مطرح شد. تعارض فكرى بين دو نظريّه بر اين اساس بود كه به اعتقاد مكندرگروههايى كه بتوانند در منطقه اوراسيا مسلّط شوند، امكان حمله به مستعمره نيروى دريايى را خواهند داشت.
اوراسيا منطقهاى بود كه مرزهاى غربى آن در شرق اروپا و مرزهاى شرقى آن در آسياى ميانه و «قفقاز» بود. مكندر در تحليلهاى خود از اروپاگرايى مفرط برخوردار بود. ارزيابىهاى وى در مورد اهمّيت جغرافيايى منطقه عربى به عرصهاى براى انتقاد از نظريات وى تبديل شده بود و برخىها اين نظريات را گستردهتر كردند؛ امّا بنا بر اين واقعيت كه ذخاير گسترده نفت و گاز در خاورميانه بعد از وى كشف شد، ديگر هيچ قدرت بزرگى نمىتوانست بدون در اختيار داشتن محيط امنيّتى و استراتژيك منطقه ادّعاى تسلّط بر دنيا را داشته باشد؛
دوم: دومين استراتژيست مورد نظر، نيكلاى اسپيكمن است كه نظريّه خود را در مورد اوراسيا يا هلال داخلى مطرح و تسلّط بر اين منطقه را خاستگاهى براى تسلّط بر تمام دنيا معرفى كرده است.
سوم: سومين استراتژيست مطرح، زبيگنيو برژنسكى، مشاور امنيّت ملّى جيمى كارتر، رئيسجمهور اسبق آمريكا و استاد سياست خارجى در دانشگاه «جان هاپكينز» آمريكا و مشاور اعلام نشده و مؤثّرترين نظريّهپرداز دولت باراك اوباما ست. وى در كتاب خود با عنوان «عرصه بزرگ شطرنج» كه آن را در سال ١٩٩٧ م. تأليف كرده، در مورد اهمّيت گسترده منطقه اوراسيا براى آمريكا صحبت كرده است؛ منطقهاى كه براى آمريكا حتّى از خاورميانه نيز مهمتر تلقّى مىشود. برژينسكى در نوشتههاى خود، از تأليفات مكندر تأثير پذيرفته و مىگويد: علم ژئوپلتيك از ابعاد منطقهاى به ابعاد جهانى رسيده است.