گفتيم كه والدين و مربّيان بايد احسان شناس باشند و انواع نعمت‌هاى خداوند متعال را بشناسند. از مشكلات پيش روى والدين و مربّيان اين است كه نمى‌دانند نعمت‌هاى خداوند چيستند تا آن را براى فرزندان بيان كنند. براى شناخت لطف و احسان خداوند، بايد آيات و روايات موضوع‌ نعمت‌ را مطالعه نمود. ما در اين قسمت، به مواردى كه در عنوان النّعمه كتاب «ميزان الحكمه» آمده است، اشاره خواهيم كرد.

در «قرآن كريم»، تصريح شده است كه هر آنچه از خدا خواستيد، به شما داد و نعمت‌هاى او بى‌شمار است و انسان ستمكار و ناسپاس و البتّه خداى او، آمرزنده و مهربان است:

«وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ؛[١]

وهر آنچه از او خواستيد به شما عطا كرد و اگر نعمت خدا را شماره كنيد، نمى‌توانيد آن را به شمار در آوريد. همانا انسان ستم پيشه ناسپاس است.»

«وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحيم؛[٢]

و اگر نعمت خدا را شماره كنيد، نمى‌توانيد كه آن را به شمار درآوريد. همانا خداوند آمرزنده مهربان است.»

روزى رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم از اميرالمؤمنين عليه السلام پرسيد: «بگو نخستين نعمتى كه خداى عزّوجلّ تو را به آن آزمود و به وسيله آن نواخت، چيست؟» امام على عليه السلام عرض كرد: «اينكه خداوند جلّ ثَناؤُه مرا از هيچ آفريد.» رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم با شنيدن اين پاسخ فرمود: «درست گفتى.»

خداوند متعال در قرآن كريم صحبت از نعمت آشكار و پنهان نموده است. در تفسير اين آيه، رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم از اسلام‌، آفرينش نيكو و هماهنگ انسان‌ و همچنين از روزى، به عنوان نعمت‌هاى آشكار و از پوشاندن عيوب و رسوا نكردن در ميان مردم، به عنوان نعمت پنهان ياد كرده است. امام باقر عليه السلام نعمت آشكار را توحيد و خداشناسى، و نعمت پنهان را ولايت اهل بيت عليه السلام دانسته و امام كاظم عليه السلام نعمت آشكار را امام آشكار و نعمت پنهان را امام غائب دانسته است.

امام على عليه السلام از وجود پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم و خوش اخلاقى و پرهيز از گناه و الفت ميان مردم، به عنوان نعمت ياد كرده است و در روايتى ديگر، در يك ترتيب صعودى، از مال‌ و سلامتى‌ و سپس‌ تقواى قلب‌ به عنوان نعمت ياد كرده است. امام صادق عليه السلام نيز از توحيد در محبّت به خدا، به عنوان نعمت ياد كرده است. در برخى ديگر از روايات، سلامتى، فراغت و امنيّت‌، نعمت‌هاى مغفول ناميده شده‌اند. در روايتى از امام على عليه السلام علاوه بر آنچه خدا عطا مى‌كند و اشتباهاتى كه مى‌پوشاند، از بلاهايى كه پيش از ورود بر مى‌گرداند نيز به عنوان نعمت ياد شده است.

بخش مهمّى از نعمت‌ها در دعاهاى معصومان بيان شده‌اند. به عنوان نمونه، امام على عليه السلام در «دعاى كميل» از پوشاندن گناهان، برگرداندن بلاهاى سخت، نگهداشتن از لغزش، برطرف كردن گرفتارى‌ها و نشر خوش‌نامى به عنوان نعمت‌هاى خداوند متعال ياد شده است:

«اللَّهُمَّ مَوْلَاىَ كَمْ مِنْ قَبِيحٍ سَتَرْتَهُ وَ كَمْ مِنْ فَادِحٍ مِنَ الْبَلَاءِ أَقَلْتَهُ وَ كَمْ مِنْ عِثَارٍ وَقَيْتَهُ وَ كَمْ مِنْ مَكْرُوهٍ دَفَعْتَهُ وَ كَمْ مِنْ ثَنَاءٍ جَمِيلٍ لَسْتُ أَهْلًا لَهُ نَشَرْتَه؛

خدايا! اى سرور من چه بسيار زشتى مرا پوشاندى و چه بسيار بلاهاى سنگين و بزرگى كه از من برگرداندى و چه بسيار لغزشى كه مرا از آن نگهداشتى و چه بسيار ناپسند كه از من دور كردى و چه بسيار ستايش نيكويى كه شايسته آن نبودم و تو در ميان مردم پخش كردى.»

يكى از دعاهايى كه به اين مسئله پرداخته، «دعاى جوشن صغير» است. اين دعا قطعه‌هاى متعدّدى دارد كه در هر كدام، حضرت نخست نعمتى از نعمت‌هاى الهى را برمى‌شمرد و در پايان اين جمله را بيان‌