امام هادى با مردم، كم معاشرت مى‌كرد و جز با خواص اصحاب با كسى تماس نمى‌گرفت. وقتى امام حسن عسكرى به جايش نشست، در اكثر اوقات از پشت پرده با مردم سخن مى‌گفت تا شيعيان براى غايب شدن امام دوازدهم آماده و مانوس گردند.[١]

وقتى نوبت امامت، به امام حسن عسكرى، عليه‌السلام، رسيد رسما به مردم ابلاغ كرد كه فرزند من مهدى موعود است و از نظر شما غايب خواهد شد.[٢]

امام حسن عسكرى در سال ٢٦٠ ق. رحلت نمود. چون در بين مردم شايع بود كه آن حضرت را فرزندى است كه در پنهانى نگاهدارى شده و اوست مهدى موعود روايات، «معتمد عباسى» دستور داد خانه آن جناب را تفتيش نمايند و فرزندش را دستگير كنند. اما از وجود فرزند اثرى نديدند. پس گروهى از زنان قابله را ماموريت داد تا تمام كنيزان آن حضرت را معاينه كنند و اگر آبستنى در بينشان ديده شد؛ بازداشت نمايند. زنان قابله به يكى از كنيزان بدگمان شده مراتب را گزارش دادند. خليفه آن كنيز را در حجره‌اى بازداشت نمود و «نحرير خادم» را مراقب او گردانيد و تا از حملش مايوس نشد آزادش نكرد. به خانه امام حسن تنها اكتفا نكرد بلكه وقتى از دفن جنازه فارغ شد دستور داد تمام خانه‌هاى شهر را با كمال دقت تفتيش كنند.[٣]

بعد از وفات امام حسن عسكرى، عليه‌السلام، جز عده معدودى از ثقات اصحاب و خواص دوستانش كسى از فرزندش اطلاعى نداشت و بدين جهت پيروانش به چندين گروه منشعب شدند. «حسن بن موسى نوبختى» كه در زمان غيبت صغرى مى‌زيسته مى‌نويسد:

بعد از وفات امام حسن عسكرى پيروانش به چهارده فرقه تقسيم شدند: گروهى از آنان اخبار غيبت را با امام حسن عسكرى، عليه‌السلام، تطبيق نموده گفتند: امام حسن نمرده بلكه غايب شده و اوست مهدى موعود و قائم آل محمد و دو غيبت‌خواهد داشت و اين غيبت، غيبت اول اوست. بعدا ظاهر مى‌شود و باز غايب خواهد شد. گروهى گفتند: امام حسن مرده ولى بعد از مرگ زنده شده و غايب است. گروهى گفتند: حسن بن على داراى فرزندى است‌به نام محمد كه چند سال قبل از وفاتش تولد يافته و از ترس دشمنان غايب شده و اوست قائم و مهدى موعود. گروهى گفتند: امام حسن داراى فرزندى است كه هشت ماه بعد از وفاتش تولد يافت و پدرش دستور داد كه نام او را محمد بگذارند و اكنون غايب است. گروه ديگرى گفتند: ما مى‌دانيم كه امام حسن داراى فرزندى بوده و اوست قائم و مهدى موعود و در حالت غيبت زندگى مى‌كند، ولى نامش معلوم نيست و پيروانش حق ندارند درباره نام و مكانش صحبت كنند و بايد منتظر ظهورش باشند. گروه ديگرى گفتند: امام حسن عسكرى فرزندى داشته بنام على كه او را خواص اصحابش ديده‌اند و اوست امام غايب.

نوبختى ساير فرقه‌هاى اماميه را ذكر مى‌كند كه ذكر آنها در اينجا لزومى ندارد.[٤]

ادامه دارد

پى‌نوشتها:

(\*) برگرفته شده از «پيداى پنهان» ويژه‌نامه نيمه شعبان ١٤١٩ ق. ستاد بزرگداشت نيمه شعبان مسجد آيةالله انگجى تبريز.

[١]. شيخ صدوق، كمال‌الدين، ج ١، ص ٤٠٣.

[٢]. ابوالفرج اصفهانى، مقاتل‌الطالبين، ص ١٦٩.

[٣]. شيخ صدوق، همان، صص ١١٢- ١١٥.

[٤]. رجال كشى، چاپ نجف، ص ٣٩٠.

[٥]. رجال كشى، ص ٤١٦.

[٦]. رجال نجاشى، ص ١٩٣ و رجال شيخ طوسى، ص ٣٥٧ و فهرست‌شيخ طوسى، ص ١١٨.

[٧]. رجال نجاشى، ص ١٩٤.

[٨]. رجال نجاشى، ص ٢٨ و فهرست‌شيخ، ص ٧٥ و قاموس‌الرجال، ج ٣، ص ١٩٣.

[٩]. رجال نجاشى، ص ٢٨ و فهرست‌شيخ، ص ٧٥ و قاموس‌الرجال، ج ٣، ص ١٩٣.

[١٠]. رجال نجاشى، ص ٢١٥ و رجال شيخ، ص ٣٨٤ و فهرست‌شيخ، ص ١٤٧.

[١١]. رجال نجاشى، ص ٢٣٥ و رجال شيخ، ص ٤٢٠ و ٣٤ و فهرست‌شيخ، ص ١٥٠ و الذريعة، ج ١٦.

[١٢]. رجال نجاشى، ص ١٥ و فهرست‌شيخ، ص ٢٩.

[١٣]. طبرسى، كتاب اعلام الورى، چاپ تهران، ص ٤١٦.

[١٤]. علامه مجلسى، بحارالانوار، ج ٥١، ص ١٣٥.

[١٥]. علامه مجلسى، بحارالانوار، ج ٥١، ص ٣٤.

[١٦]. اثبات‌الوصية، ص ٢٢٩.

[١٧]. علامه مجلسى، بحارالانوار، ج ٥١، ص ١٦٠ و شيخ حر عاملى، اثبات‌الهداة، ج ٦، ص ٣١١.

[١٨]. اصول كافى- ارشاد مفيد- اعلام الورى- كشف الغمة.

[١٩]- طالبين تحقيق مى‌توانند به كتاب فرق‌الشيعه نوبختى و كتاب ملل و نحل شهرستانى و كتاب المقالات و الفرق تاليف سعد بن عبدالله اشعرى قمى مراجعه نمايند.