با توجه به فقدان تعریفی قابل قبول از «نسخه»، پژوهش ارائه شده در قالب این مقاله، بر پایه استقراء در احادیثی بنا گردید که احتمال نقل آنها از نسخه‌های گزارش شده بسیار قوی و نزدیک به یقین به نظر می‌رسد. این روند کمک می‌کند تا با بررسی ویژگی‌های مشترک احادیث مندرج در یک «نسخه»، ساختار و هدف از تالیف آن دانسته شود. اگر چه این قلم ادعای استقرای تام ندارد، اما پژوهش انجام شده، با استفاده از امکانات و منابع در دسترس، کامل بوده و احتمال وجود حدیثی خارج از این جستار بسیار اندک است.

از بیشتر پدیدآورندگانی که به ایشان «نسخه» منسوب بوده، یا حدیثی در دسترس نیست و یا حدیث اندکی بر جای مانده است و یا به دلیل فقدان شرایط پیش گفته، احتمال نقل از «نسخه» آنها منتفی به نظر می‌رسد. بنا بر این، امکان گسترش استقراء در این باره به شکلی که بتواند نتیجه را تغییر دهد، بعید می‌نماید.

بررسی احادیث گزارش شده از سوی کسانی که به عنوان نسخه‌نگار مطرح
شده‌اند، نشان می‌دهد که متن بیشتر احادیث از پیامبر اکرم٦ نقل شده است.
به عبارت روشن‌تر، گردآوردنده، حدیث را از امامی که «نسخه» از او نقل گردیده، روایت نموده است، اما امام٧ متن آن حدیث را خود نفرموده، بلکه آن را از پدرانش، از پیامبر اکرم٦ نقل کرده است. بنا بر این، در نگاه نخست، احتمال آن که منظور از «نسخه» کتابی باشد مشتمل بر احادیثی که امام٧ آن را از پدرانش، از پیامبر٦ روایت نموده، وجود دارد.

بررسی اسناد موجود در روایات فوق، نشان داد که همگی آنها از پیامبر اکرم٦ نقل نشده، بلکه در میان آنها، روایات منتهی به امیر المؤمنین٧ و سایر ائمه: نیز دیده می‌شود. با وجود چنین نمونه‌هایی تجدید نظر در تعریف «نسخه»، به شکلی که این موارد را نیز شامل گردد، ضرورت می‌یابد.

وجود اصطلاح «نسخه» در آثار ذهبی[٢] و ابن حجر[٣] و گزارش دو نسخه به واسطه

[١]. برای نمونه: «الصحیفة الکاملة فی أحادیث مولانا علی بن موسی الرضا٧» (ر.ک: جمال الأسبوع بکمال العمل المشروع، ص١٧٠).

[٢]. برای نمونه، ر.ک: تذکرة الحفاظ، ج١، ص١٧٥، ش١٧٢؛ سیر أعلام النبلاء، ج٥، ص١٨٣؛ ج٧، ص٣٣٨؛ میزان الاعتدال، ج٣، ص٢٠٣، ش٦١٣٥؛ ص٣٣٨، ش٦٦٧٥.

[٣]. برای نمونه، ر.ک: لسان المیزان، ج٦، ص١٧١.