مطالعه آثار پیشینیان نشان می‌دهد که نسخه‌نویسان احادیث یکی از ائمه: را در نسخه خود گرد آورده‌اند. عباراتی چون «روی عن أبی عبد الله٧ نسخة»[١] و «له نسخة عن جعفر بن محمد٧»[٢] نشان‌گر وجود روایاتی از آن امام٧ در «نسخه» است.

بنا بر این، اگر «نسخه» را تنها، کتابی مشتمل بر روایات یکی از ائمه: بدانیم، چه تفاوتی بین این کتاب با دیگر آثاری است که حاوی احادیث یک امام٧ بوده، اما فهرست نگاران، آنها را «نسخه» ننامیده‌اند؟

نجاشی در معرفی موسی بن سلمة کوفی می‌گوید:

له کتاب‌ عن‌ الرضا٧.[٣]

وی در گزارشی دیگر آورده است:

وریزة بن محمد الغسانی له کتاب‌ عن‌ الرضا٧.[٤]

بدون تردید، آن دو اثر نیز به نقل احادیث امام رضا٧ اختصاص داشته است. پس چرا از آنها به «نسخه» تعبیر نشده است؟

از بررسی تعریف‌های ارائه شده و نکات پیش گفته، مفهوم «نسخه» به عنوانی نگارشی حدیثی به دست نمی‌آید. از این رو، بر آن شدیم با مراجعه به منابع کتابشناسی، استعمالات این واژه را بررسیم تا شاید بتوانیم از کاربرد این اصطلاح در موارد خاص، به نکاتی دست یابیم.

نجاشی و کاربرد نسخه

بیشترین کاربرد واژه نسخه و مشتقات آن در دو فهرست مهم قرن پنجم، یعنی الفهرست شیخ طوسی و فهرست النجاشی در معنای لغوی آن، یعنی رونوشتی از یک اثر بوده است. همان گونه که گذشت، این کاربرد از موضوع بحث این نوشتار خارج است. بحث در کاربرد تعابیری چون «له نسخة»، به جای «له کتاب» است که همانند «له مسائل»، نشان دهنده اثری با ویژگی خاص بوده است. نجاشی در معرفی نزدیک به چهل اثر، تعبیر «نسخه» را به

[١]. همان، ص١٠٧، ش٢٧١.

[٢]. همان، ص١٩٠، ش٥٠٦.

[٣]. همان، ص٤٠٩، ش١٠٩٠.

[٤]. همان، ص٤٣٢، ش١١٦٣.