علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١٤٠ - پژوهشی در شیوه حدیثگزاری تفسیر پرتوی از قرآن

زمان‌های طولانی در آن درنگ کنند. پس کسی نباید بدین امید متکی باشد که از آتش خارج می‌شود. از حضرت باقر٧ چنین رسیده که فرمود: این آیه: «لابِثِینَ فِیها أَحْقاباً» در باره کسانی است که در آتش همیشه نمی‌مانند و از آن خارج می‌گردند.

حدیث مختصر و جامعی از ابن ابی عمیر رسیده که گوید از موسی بن جعفر٧ شنیدم که می‌گفت: «جز اهل کفر و انکار و گمراهی و شرک را خداوند در جهنم مخلد نمی‌دارد».[١]

شاید پاسخی نیز برای این نقد وجود داشته باشد که سخن همو در مقدمه کتاب است:

خواننده عزیز، اگر در مطالب این مقدمه و قسمتی از کتاب اشتباه یا
لغزشی یافتید، تذکر فرمایید و معذورم بدارید؛ زیرا در مدتی نگارش یافته که از همه جا منقطع بوده و به مدارک دسترسی ندارم، و مانند زنده‌ای در میان قبر به سر می‌برم.[٢]

ممکن است طالقانی در برهه‌هایی از زندان و غیر آن، دسترسی خوبی به کتب علمی و تجربی داشته است، اما در همان زمان‌ها دسترسی او به برخی کتب روایی و حوزوی مثلاً از سوی ساواک دچار محدودیت‌هایی بوده باشد و او با تکیه به حافظه قوی خود، به ذکر برخی احادیث پرداخته باشد.[٣] توجه به اِسناد روایات را در کتاب تحقیقی او: اسلام و مالکیت در مقایسه با نظام‌های اقتصادی غرب می‌بینیم. او در این کتاب، هنگام ذکر پاره‌ای روایات، سلسله سند را می‌آورد:

عن محمد بن یعقوب، عن عدّة من أصحابنا، عن معاویة بن وهب، قال: سمعت أباعبدالله یقول...، سهل‌بن زیاد، عن ریّان‌بن الصلت أو رجل، عن ریّان،‌ عن یونس، عن العبد الصالح٧ ، قال...، عن هشام ‌بن سالم، عن أبی‌خالد الکابلی، عن أبی‌جعفر قال....[٤]

با این همه، او در همین کتاب نیز روایاتی را همچنان بدون مأخذ و گویا با تکیه بر
حافظه می‌آورد.[٥]

و یا تنها با ذکر این که روایت در الکافی یا مجمع‌ البیان آمده، می‌آورد و توضیح و جزئیات


[١]. ر.ک: تفسیر آیه‌های ٨٠ و ٨١ از سوره بقره، در پرتوی از قرآن؛ السیرة‌ النبویة، ج٣، ص٣٩.

[٢]. پرتوی از قرآن، ج١، ص١٢٠.

[٣]. نمونه‌ای از نقل‌های متعدد علمی، ارجاع و نیز توضیحات او را در باره دسترسی به کتاب‌های علمی در کتابخانه زندان، ر.ک: پرتوی از قرآن، ج٣، ص٩٩.

[٤]. اسلام و مالکیت در مقایسه با نظام‌های اقتصادی غرب، ص١٥٥- ١٥٦.

[٥]. همان، ص٢٩٤.