علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٣٩ - جستاری در مفهوم «نسخه»؛ سبکی در گردآوری و گزارش احادیث
أبو موسی المجاشعی، قال: حدثنا محمد بن جعفر بن محمد، عن أبیه أبی عبد الله٧»، گزارش کرده است.
شیخ طوسی مجلس هیجدهم أمالی خود را با استفاده از روایات أبو المفضل محمد بن عبد الله الشیبانی، ترتیب داده است[١]. با توجه به شیوه شیخ طوسی در کتاب أمالی، میتوان حدس زد که احادیث ارائه شده در این مجلس، از یکی از تالیفات أبو المفضل گرد آمده باشد[٢].
به نظر میرسد مشاجعی، احادیث محمد بن جعفر بن محمد را با احادیثی که خود از امام رضا٧ شنیده مقایسه نموده و به صورت سندی ترکیبی در کتاب خود ثبت کرده باشد. این اسناد در کتاب أمالی مشابه سند زیر است:
أخبرنا جماعة، عن أبی المفضل، قال: حدثنا أبو محمد الفضل بن محمد بن المسیب الشعرانی بجرجان، قال: حدثنا هارون بن عمرو بن عبد العزیز بن محمد أبو موسی المجاشعی، قال: حدثنا محمد بن جعفر بن محمد، عن أبیه أبی عبد الله٧. قال المجاشعی: و حدثناه الرضا علی بن موسی، عن أبیه موسی، عن أبیه جعفر بن محمد٧، و قالا جمیعا عن آبائهما، عن أمیر المؤمنین٧، قال: سمعت رسول الله٦.[٣]
شواهدی مانند: انتساب چنین تالیفی به محمد بن جعفر، اسناد مشترک، ترتیب اسناد، تکرار عبارت «و باسناده»، حاکی از آن است که این احادیث، از «نسخه» محمد بن جعفر ملقب به دیباجة، اخذ شده است.
جز چند مورد از مجموع ٢٨ حدیث، همه احادیث گزارش شده در کتاب أمالی از پیامبر اکرم٦ است. حدیث شماره ٥١ از امام باقر٧ و حدیث شماره ٥٤ از امام سجاد٧ و احادیث شماره ٦٤ تا ٦٨ از امیر المؤمنین٧ نقل شده است.
تنها حدیث ٤٥ از اسلوب سایر احادیث خارج است که سند آن از طریقی غیر از اهل بیت: به پیامبر اکرم٦ ختم میشود. حدیثی که نبوی٦ بودن آن را میتوان به عنوان توجیهی قابل قبول برای درج استثنائی آن در این کتاب پذیرفت.
[١]. الأمالی (الطوسی)، ص٤٩٩.
[٢]. شیخ طوسی، مجلس شانزدهم تا سی دوم کتاب الأمالی را با استفاده از کتاب/کتابهای أبو المفضل محمد بن عبد الله الشیبانی و املای آن بر شاگردانش برگزار کرده است. برای نمونه در ص ٥٠٨، ح١٩ أبو المفضل آورده است: «حدثنا عبد الله بن أبی سفیان أبو محمد القرشی الشعرانی إملاء من أصل کتابه بالموصل». روشن است که املا بر أبی المفضل باید در نوشتهای به ثبت رسیده باشد.
[٣]. همان، ص٥١٨، ح٤١.