يازده رساله فارسي (فلسفي ، منطقي ، عرفاني ) - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٩٦ - كل فى فلك يسبحون و سير دورى كواكب

يعنى كسانى كه از راه خدا به در مى روند آنان را عذابى سخت است بدان سبب كه روز حساب را فراموش كرده اند . راه حق , همه حساب است و هر كه از آن بدر رفته است از راه حسابى بدر رفته است , و از حساب روى تافتن , همان و در عذاب افتاده همان , كه جزاء نفس عمل است .

رفيع الدرجات و محيط دائره

و نيز حق تعالى در قرآن كريم ذات خود را چنين ستوده است : رفيع الدرجات ذوالعرش ( سوره مؤمن آيه ١٧ ) . كلمه مبارك رفيع به حساب جمل ابجدى ٣٦٠ است , محيط دائره به ٣٦٠ قسم متساوى قسمت مى شود و هر قسم را درجه مى نامند و جمع آن درجات است كه رفيع الدرجات ٣٦٠ درجه است , علاوه اين كه كلمه رفيع ايمائى بر مدارات برافراشته اجرام علوى دارد چنان كه در آيه ديگر فرمود : الله الذى رفع السموات بغير عمد ترونها ( سوره رعد آيه ٣ ) .

كل فى فلك يسبحون و سير دورى كواكب

قرآن كريم سير كواكب را چنين تعبير فرمود : و هو الذى خلق الليل و النهار و الشمس و القمر كل فى فلك يسبحون ( سوره انبياء آيه ٣٦ ) . كل فى فلك از دو طرف , كل فى فلك , است كه در اشارت به حركت استدارى و سير دورى كواكب تعبيرى شگفت است . جمع به واو و نون در لغت فصيح عرب براى عقلاء است كه در اينجا يسبحون فرموده است , و در سوره يوسف و الشمس و القمر رايتهم لى ساجدين . و در حكمت متعاليه , مبرهن است كه اجرام علوى را نفوس ناطقه است و چون انسان در تشبيه به عقول مفارقه در حركت اند بقول متأله سبزوارى در حكمت منظومه :

و كل ما هناك حى ناطق *** و لجمال الله دوما عاشق

و بقول حكيم سنائى غزنوى :

عرش و كرسى و جرمهاى كرات *** كمترند از بهائم و حشرات ؟