يازده رساله فارسي (فلسفي ، منطقي ، عرفاني ) - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٤٥ - ظل مستوى و معكوس و مقياس ظل و ظل سلم و ظل هندسى ( تانژانت و كوتانژانت )
تنبيه : به علت اختلاف مواقع دو نقطه ب و حبر قوس ا د ممكن است كه تلاقى ه ر و د ر در خارج مثلث اح ه واقع شود , و نيز ممكن است در داخل آن واقع شود , و همچنين ممكن است تلاقى ه ح و اح در خارج مثلث د ره صورت پذيرد , و هم ممكن است در داخل آن , و براى بصير , حاجت به تكثير تصوير نيست .
بيان : آن كه در صدر بحث گفته ايم( : تقدير ظل به اجزاى مقياس كنند) بدان كه , جزء شى ء , البته كم تر از آن شى ء بود , اما اجزاى شى ء به اصطلاح اهل حساب گاهى كمتر از آن شى ء بود و گاهى بيشتر از آن چنان كه محقق خواجه نصير طوسى در ضمن شكل چهارم از مقاله هفتم تحرير اصول اقليدس تصريح فرموده است كه ( : اما الجزء فلا يكون الا الاقل , و اما الاجزاء فقد يكون اقل و قد يكون اكثر) و اجزاى ظل نيز اينچنين است , چه گاهى ظل كم تر از اجزاى مقدار مقياس است و گاهى به اندازه آن و گاهى چندين برابر آن .
به عنوان مزيد فايده گوييم : اين حكم جزء و اجزاى شى ء در كم متصل , مانند حكم كسر و كسور عدد در كم منفصل است , به اين بيان كه عدد منطق بر سه قسم است : يا تام است , و يا ناقص است , و يا زائد .
عدد تام عددى است كه اجزايش مساوى با آن است مانند عدد شش كه اجزايش نصف و ثلث و سدس است , و ثلث آن دو و نصف آن سه و سدس آن يك است چون سه و دو و يك جمع شوند , مساوى باشش اند .
عدد ناقص عددى است كه مجموع اجزايش ناقص يعنى كمتر از آن است مانند عدد ١٦ كه نصف آن ٨ و ربع آن ٤ و ثمن آن ٢ است و مجموع