يازده رساله فارسي (فلسفي ، منطقي ، عرفاني ) - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٨٦ - مجسمات خمسه

تمثيل آن جناب , مقدار اعنى كه متصل را به عدد براى صرف توضيح و تقريب است و گر نه چنان كه گفته ايم ممكن است خطوطى را نسب صميه ( اصم ) باشد كه نه سطح آن ها اعنى مربع آنها منطق باشد و نه خود آن ها كه اضلاع مربعات خودند . [١]

مجسمات خمسه

شيخ رئيس در فصل دوم فن سوم طبيعيات شفا ( ص ١٩٠ چاپ سنگى ) و همچنين در فصل پنجم آن ( ص ١٩٩ ) , و نيز محقق خواجه نصير طوسى در فصل هشتم نمط اول شرح حكمت اشارات شيخ ( ص ١٢ چاپ سنگى ) بحث از مجسمات پنجگانه را عنوان كرده اند كه برخى از دانشمندان پيشين آن ها را ذرات اتمىATOMIQUE ) ATOME , ) عناصر پنجگانه زمين , آب , هوا , آتش و اجرام آسمانى دانسته اند كه از آن ذرات به جوهر فرد و جزء لايتجزى نيز تعبير مى كنند حافظ مى گويد :

بعد از اينم نبود شايبه در جوهر فرد *** كه دهان تو بر آن نكته خوش استدلالى است

ذرات ارضى هر يك مكعب اند كه اضلاع آن مربعات است , و هر يك از ذرات آبى از بيست مثلث است , و هوايى از هشت مثلث , و آتشى از چهار مثلث , و آسمانى از دوازده مخمس است , يعنى هر ذره آن مجسمى است كه دوازده سطح مخمس مساوى متساوى الاضلاع آن را احاطه كرده است , و به عبارت ديگر آن را دوازده قاعده آنچنانى است , و به همين بيان در ذرات اشكال ديگر . لذا از اجتماع و تراكم و تلاقى آنها خلاء لازم نمى آيد چه اگر كره باشند دو كره بر بيش تر از يك نقطه با هم تماس پيدا نمى كنند , بنابراين خلاء لازم آيد و شيخ در فصل سيزدهم مقاله اولى طبيعيات شفا