يازده رساله فارسي (فلسفي ، منطقي ، عرفاني ) - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥١٥ - تحصيل مقدار ميل كلى

سبب تقديم معرفت ميل كلى

در زيجات ابتداء بحث ميل كلى و طرق تحصيل آن را ذكر كرده اند , سبب تقديم آن را علامه نيشابورى در شرح فصل يازدهم مقاله اولى مجسطى عنوان كرده است , وى گويد : سبب تقديم معرفت ميل كلى اين است كه تا ميل كلى معلوم نگردد راهى به معرفت مطالع فلك مستقيم نيست , و هر گاه مطالع فلك مستقيم معلوم نگردد به معرفت مطالع آفاق مائله و سائر آنچه كه متعلق بدان است راهى نيست , و نيز ميول جزئيه شمس تا ميل كلى معلوم نباشد تحصيل نتوان كرد . الخ ( نقل به ترجمه ) .

تحصيل مقدار ميل كلى

در تحصيل مقدار ميل كلى طرق گوناگون در كتب فن آورده اند . بطلميوس در فصل يازدهم مقاله اولى مجسطى , و خواجه در تحرير آن دستور ساختن دو آلت نجومى براى معرفت مقدار ميل كلى و عروض بلاد داده اند . ميل كلى و ميول جزئيه را با اسطرلاب و ربع مجيب و با بسيارى از آلات نجومى ديگر نيز ميتوان تحصيل كرد :

آفاق بر سه قسم تقسيم ميگردد : قسمتى ذوظلين است , و قسمى ذوظل واحد است , و قسمى ذو ظل دائر . اين ظل , ظل شاخص قائم بر سطح افق است .

هنگامى كه شمس در يكى از دو نقطه انقلاب به دائره نصف النهار رسيده است دائره ماره به اقطاب اربعه و دائره نصف النهار و دائره ارتفاع يكى خواهند شد و قوسى از آن ها كه بين مدار يكى از دو انقلاب و معدل النهار از جانب اقرب واقع شود , قوس ميل كلى است . و قوسى كه ميان دو قطب معدل و دائره بروج از جانب اقرب واقع مى شود معادل ميل كلى است . و قوسى كه واقع بين مدار هر يك از دو انقلاب و دائره افق واقع است غايت ارتفاع آن منقلب است .

بنابراين , در آفاق قسم اول ( ذوظلين ) اصغر ارتفاع جنوبى شمس با