يازده رساله فارسي (فلسفي ، منطقي ، عرفاني ) - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٠٠ - انتصاص ميل كلى بتدريج

انتصاص ميل كلى بتدريج

بعضى از رصدهاى متأخر , مقدار ميل كلى را بيش از مقدار رصد پيش از خود يافته اند , و بسيارى از متأخرين مقدار آن را كم تر از متقدمين , اين اختلاف در اكثر و اقل سبب توهم اين شده است كه معدل و منطقه را با يكديگر انتقاص و ازدياد است كه گاهى با يكديگر نزديك و گاهى از يكديگر دور مى گردند . ولكن حق اين است كه اگر مقدار ميل كلى در رصد متأخر بيش از مقدار آن در رصد متقدم است , خللى در رصد متأخر روى داده است . چنان كه از كلام علامه بيرونى در قانون مسعودى ( ص ٣٦٤ج ١ ) همين مطلب مستفاد مى گردد , بلكه محقق خواجه نصيرالدين طوسى در رساله فارسى بنام زبدة الهيئة كه از مؤلفات آن جناب است , بدان تصريح و تنصيص فرموده است [١] و عبارت او اين است( : و غايت ميل فلك البروج از معدل النهار , در هر دو جانب بسر سرطان و سر جدى بيست و سه درجه و نيم باشد بتقريب و آن به هر وقت كم تر مى باشد و آن را ميل كلى خوانند) و همچنين در تذكره هيئت فرمود( : الميل الكلى الموجود بالارصاد القديمة والحديثة ليس شيئا واحدا بل كان ما وجده القدماء اكثر مما وجده المحدثون) ( اول فصل ٤ باب ٢ )

اين انتقاص را نبايد از اختلال آلات رصدى و يا نحوه نصب آن ها بر زمين در سطح نصف النهار دانست چنانكه محقق خفرى در شرح تذكره خواجه , و ديگران احتمال داده اند .

انتقاص ميل كلى , مطلبى مسلم است كه در آن هيچگونه شك و شبهه اى راه نمى يابد ولى آيا معدل و منطقه هر دو در حركت تقاربى اند به اين معنى كه هر يك در حركت اند و به سوى يكديگر نزديك مى شوند و در نتيجه ميل كلى آن فان كم مى شود , يا يكى از آن دو ثابت است و ديگرى به سوى آن در حركت است ؟