يازده رساله فارسي (فلسفي ، منطقي ، عرفاني ) - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٣٩ - ظل مستوى و معكوس و مقياس ظل و ظل سلم و ظل هندسى ( تانژانت و كوتانژانت )
غير آن كه به اين صفت باشد , به سبب مشابهت با قوس ارتفاع , ظل آن قوس گويند و مبناى شكل ظلى ( تانژانت و كوتانژانت ) اين است , و اين ظل را در استخراج اعمال نجومى بكار دارند و در مقصود يعنى در مطالب و مسايل رياضى هيچگونه تفاوتى روى نمى آورد , بلكه از قرار دادن نصف قطر مقام مقياس سهولتى در عمل اظلال حاصل مى شود زيرا كه نصف قطر , وسط در نسبت بين ظل و قوس و ظل تمام آن واقع مى شود , و اين از خواص ظل است و از آن قوائدى از شكل ظلى استفاده مى گردد .
براى توضيح مقصود , فرض كنيم خط ا ب را مقياس موازى افق قائم بر خط ب د كه به منزله ظل اول است , و ا د حبه منزله قطر ظل .
و رسم كنيم بر مركز او به بعد ا ب مقياس موازى افق , دائره ب ده رح ط را , به فرض اين كه ح مركز نيز باشد , پس قوس ب د , محصور ميان ب قاعده مقياس و ميان قطر ظل گردد . و ب حظل اول آن است كه ظل قوس رح نيز خواهد بود زيرا كه قوس د ب با قوس رح برابر است , يعنى مساوى يكديگرند به شكل پانزدهم مقاله اولى اصول اقليدس .
و چون قطر ط اه بر آوريم و آن را سطح افق فرض كنيم , و طح را