يازده رساله فارسي (فلسفي ، منطقي ، عرفاني ) - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٣٥ - ظل مستوى و معكوس و مقياس ظل و ظل سلم و ظل هندسى ( تانژانت و كوتانژانت )
در قسم اول كه شكل يكم تصوير آن است , چون ابتداى حدوث ظل در اول روز است , آن را ظل اول ناميدند . و چون رأس ظل , به سوى مركز ارض است آن را ظل معكوس و منكوس گفته اند . و به جهت انتصاب آن بر سطح افق , و يا به جهت اين كه مقياس آن به سوى شمس نصب شده است , منتصب ناميدند . و قسم دوم را كه شكل دوم , نمودار آن است به مقابله با اول , ظل دوم و مستوى تسميه كرده اند . و چون بر سطح افق منبسط يعنى پهن است , مبسوط نام نهاده اند .
راقم در ابياتى گفته است :
دلى كو با خدايش نيست مأنوس *** بيفتد سر نگون چون ظل منكوس
اما تسميه ا ح به قطر ظل , به اين وجه است كه مقياس بر خط ظل خواه در معكوس و خواه در مستوى عمود است , و زاويه اى كه از تلاقى آن دو , صورت يابد قائمه است , لذا از مقياس و ظل و خط موهوم از شعاع نيز ميان سر مقياس و سر ظل , مثلثى قائم الزاويه حادث شود و چون به شكل سى و دوم از مقاله اولى اصول اقليدس , هر مثلث در سطح مستوى , زواياى ثلاث آن برابر با دو قائمه است , و به شكل نوزدهم همان مقاله وتر زاويه قائمه وتر اطول است , و به شكل سى و چهارم همان مقاله وتر زاويه قائمه مثلث , قطر ذى اربعة اضلاع قائم الزوايا است , و خود آن مثلث نصف سطح آن ذى اربعة اضلاع است , خواه آن سطح مربع باشد , اگر دو ضلع محيط به زاويه قائمه مساوى با يكديگر باشند و خواه مربع مستطيل , اگر آن دو ضلع مختلف با يكديگر باشند . لذا در تحصيل سطح آن مربع