يازده رساله فارسي (فلسفي ، منطقي ، عرفاني ) - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٢٦ - لزوم محاسبه حركت ميل كلى و اقبال و ادبار در تحصيل سمت قبله
حقيقى يكى از دو روز نامبرده در افق قم آفتاب به سمت رأس مكه خواهد بود . و هر كس در قم در آن دو روز در آن وقت به سمت شمس باشد به سمت قبله خواهد بود .
جناب خواجه آن دو روز را يكى هشتم جوزا ( ٨ خرداد ) و ديگرى را بيست و سوم سرطان ( ٢٣ تير ) معرفى فرمود .
حال سخن در اين است كه تحصيل سمت قبله بطريق مذكور چنان كه گفته ايم , مبتنى بر تساوى ميل شمس از معدل النهار با عرض مكه , و موافق بودن آن در جهت با مكه است . و چون عرض بلد ثابت و ميل در انتقاص است و علاوه اين كه نقطه اعتدال را اقبال و ادبار است , مدار هشتم جوزا و بيست و سه سرطان كه از مدارات يوميه اند دائما بر سر مكه نمى گذرند اعنى مكه و آنچه كه در عرض او است در سطح آن واقع نمى گردد چنان كه در اين زمان ما مدار مذكور در جهت جنوب مكه مى گذرد و مكه خارج از اين مدار است , زمان وصول شمس به سمت رأس مكه هميشه در هشتم جوزا و بيست و سوم سرطان نخواهد بود پس بايد انتقاص ميل و حركت اقبال و ادبار را در هر سال حساب كرده كه قهرا جاى شمس در وقت مرورش از سمت مكه غير از دو نقطه مذكور خواهد شد .
و چون ميل رو به انتقاص است , لازم آيد كه وقتى فرا رسد كه مدار رأس السرطان به سمت رأس افق مكه گذرد و آن گاهى است كه ميل كلى مساوى با عرض مكه گردد . بنابراين هر سال جزئى از برج جوزا كه بر سمت رأس افق مكه مى گذرد بعد از جزء سال قبل آن , و جزئى از برج سرطان كه بر سمت رأس مكه مى گذرد قبل از جزء سال قبل آن خواهد بود .
مثلا اگر آن جزء , در سال قبل هشتم جوزاء و بيست و سوم سرطان بود , امسال چون ميل كلى قريب نصف ثانيه در هر سال كاهش مى يابد , اندكى بعد از هشتم جوزاء و قبل از بيست و سوم سرطان خواهد بود . و هكذا , هر سال بر آن مقدار افزوده و از اين مقدار كم مى گردد , تا ميل كلى به قدر عرض مكه گردد و در آنسال فقط يكبار خورشيد از سمت رأس مكه خواهد گذشت , و بعد از آن كه ميل شمس كم تر از عرض مكه ميگردد ,