يازده رساله فارسي (فلسفي ، منطقي ، عرفاني ) - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٢٥ - لزوم محاسبه حركت ميل كلى و اقبال و ادبار در تحصيل سمت قبله

التفاوت بين الطولين فليؤخذ التفاوت و يؤخذ لكل خمسة عشر جزءا ساعة و لكل جزء اربع دقائق فيكون ما اجتمع ساعات البعد عن نصف النهار و يرصد فى ذلك اليوم ذلك الوقت قبل نصف النهار ان كانت مكة شرقية و بعده ان كانت غربية فسمت الظل ساعتئذ يكون سمت القبله .

بيانش اين است كه در هر سال شمسى , خورشيد در اول ظهر حقيقى مكه , دوباره به سمت رأس مكه مى رسد كه در آن دو وقت شاخص و اشخاص را در مكه سايه نيست . هر يك از آن دو وقت زمانى است كه ميل شمالى شمس از معدل النهار به قدر عرض مكه مكرمه است . در اين دو وقت , هر كس روبروى آفتاب بايستد , مواجه قبله و به سمت آن خواهد بود , و يا اگر شاخصى در زمين مستوى نصب كنند خط منتصف امتداد ظل شاخص , خط سمت قبله مى باشد .

آن دو وقت به حسب اختلاف آفاق نسبت به بلاد متفاوت است , چه اگر آفاق در طول با مكه مساوى باشند يعنى در تحت يك دائره نصف النهار باشند در اول ظهر حقيقى آنها در آن دو وقت , رو به سوى آفتاب باشند , روى به سوى قبله خواهند بود , خواه شمالى مكه باشند و خواه جنوبى آن . و اگر در طول مساوى نباشند يعنى در تحت يك دائره نصف النهار نباشند يا شرقى مكه اند و يا غربى آن , خواه عرض بلد شمالى باشد و خواه جنوبى , و خواه عرض آن مساوى مكه باشد و خواه نباشد , پس اگر شرقى باشند , آفتاب در بعداظهر آنها به سمت رأس مكه مى رسد , و اگر غربى باشند در قبل ظهر آنها به سمت رأس مكه مى رسد .

مثلا عرض مكه ٢١ درجه و ٢٥ دقيقه شمالى است , و طول آن از گرنويچ ٣٩ درجه و ٥٠ دقيقه است و عرض قم ٣٤ درجه و ٣٩ دقيقه شمالى است , و طول آن ٥٠ درجه و ٥٥ دقيقه پس قم در جانب شرقى مكه واقع است .

x ٤ ‌ ٢٠ ٥ x ٤ ‌ ٤٤ , ١١ ‌ ٥ ١١ ‌ ٥٠ ٣٩ ـ ٥٥ ٥٠

نتيجه اين كه در چهل و چهار دقيقه و بيست ثانيه زمانى بعد ازظهر