يازده رساله فارسي (فلسفي ، منطقي ، عرفاني ) - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٢٣ - لزوم محاسبه حركت ميل كلى و اقبال و ادبار در تحصيل سمت قبله

[١]مرحوم سردار بغائرى , طول و عرض و انحراف هزار و سيصد و نود و يك شهر و آبادى را در اين رساله آورده است . مبدأ طول آن گرنويج است كه در جنوب شرقى لندن پايتخت انگلستان است . لذا در صفحه ٨١ آن طول گرينويج صفر است . در تعيين جهت عرض هر كجا جنوبى است , در برابر آن جنوبى نوشته است , و هر كجا شمالى است , چيزى ننوشته است . و در تعيين جهت طول هر كجا غربى است برابر آن غربى نوشته است و هر كجا شرقى است برابر آن بياض است .

در هنگام طبع اين رساله مفيد , متأسفانه مقدمه اى بر آن از غير اهل فن نوشته شد كه يحسبون انهم يحسبون صنعا , به عنوان نمونه گويد( : من شخصا عقيده دارم امروز كه بى سيم و راديو در تمام كشورها , البته آنهايى كه در نيم كره شمالى هستند , در دسترس همگان مى باشد مى توان قبله هر شهر و دهى را به آسانى به دست آورد بدين طريق هنگامى كه خورشيد , در نصف النهار حقيقى و نقطه اعتدال بالاى خانه كعبه مى رسد فورا بوسيله راديو وصول آن اعلام گردد آنگاه هر كسى در آنحال با ايستادن مقابل خورشيد مى تواند خط مستقيم قبله محل خود را با كعبه معظمه يافته و بدين وسيله علامت مشخص و ثابتى براى مردمان آن سامان قرار دهد) .

اين بود يكى از حرفهاى نويسنده مقدمه نامبرده كه از چند وجه ناتمام است از آنجمله اين كه خورشيد در نقطه اعتدال مدار يومى آن دائره استواى سمائى اعنى معدل النهار است كه با خط استواى ارضى در يك سطح است و چون به دائره نصف النهار مكه رسد به قدر عرض مكه ( ٢١ درجه و ٢٥ دقيقه ) در جهت جنوب مكه واقع مى شود . علاوه اين كه دائره نصف النهار حقيقى و غير حقيقى نداريم , اين سخن درباره دائره افق صحيح است كه به حقيقى و حسى و ترسى تقسيم مى گردد و كيف كان بايد از باب نصيحت گفت :

من تجلى بغير ماهو فيه *** فضحته شواهد البرهان