يازده رساله فارسي (فلسفي ، منطقي ، عرفاني ) - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥١٦ - تحصيل مقدار ميل كلى

اصغر ارتفاع شمالى آن جمع , و فضل نصف دور بر اين مجموع اخذ گردد , اين فضل ضعف ميل كلى است كه نصف آن مقدار ميل كلى است .

مثلا در اين سال اصغر ارتفاع جنوبى شمس را در مكه مكرمه گرفتيم شد : ٤٥ درجه و ٩ دقيقه و ١٠ ثانيه .

و اصغر ارتفاع شمالى آن را گرفتيم شد : ٨٧ درجه و ٥٩ دقيقه و ٢٠ ثانيه جمع آن دو شد :

٢٠ ٨ ١٣٣ ‌ ٢٠ ٥٩ ٨٧ ١٠ ٩ ٤٥

فضل نصف دور بر اين مجموع شد :

٢٠ ٨ ٤٦ ‌ ٤٠ ٥١ ١٣٣ ٦٠ ٥٩ ١٧٩

نصف اين فضل مساوى با ميل كلى است :

١٠ ٤ ٢٣ ‌ ٢ : ٢٠ ٨ ٤٦

و در آفاق قسم دوم فضل اعظم ارتفاعات شمس بر اصغر آن گرفته مى شود , نصف اين فضل قوس ميل كلى است .

و در آفاق قسم سوم يا ظل حول مقياس اعنى شاخص در يك روز فقط دور مى زند ( يعنى آفاقى كه عرض آن ها به قدر تمام ميل كلى است ) و يا اكثر از يك روز دور ميزند و اقل از نصف سنه است ( مواضعى كه عرض آنها از يد از تمام ميل كلى است و به ربع نرسيده است ) و يا به قدر نصف سنه است ( عرض تسعين ) در اين صورت اخير اعظم ارتفاعات قوس ميل كلى است چه معدل النهار و افق يكى است . و در صورت نخستين كه ظل فقط يك روز حول مقياس دور مى زند ( و آن روزى است كه شمس در رأس الجدى يعنى منقلب شتوى است ) نيز اعظم ارتفاعات شمس اخذ و تنصيف مى گردد اين نصف , قوس ميل كلى است . و در صورت دوم كه ظل , حول مقياس بيش از يك روز و كمتر از نصف سنه , دور مى زند . دو غايت ارتفاع جهت شمال و جنوب اخذ مى شود كه نصف اين مجموع قوس ميل كلى است .

غير از طريق ارتفاع منقلبين در تحصيل ميل كلى , طرق ديگر نيز موجود است از آنجمله طريقى است كه علامه بيرونى در باب اول مقاله