يازده رساله فارسي (فلسفي ، منطقي ، عرفاني ) - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥١٠ - مقدار انتقاص ميل كلى در يكسال

از موارد فى الجمله تفاوت دارد . كيف كان به حسب نصوصى كه از علماى بزرگ قديم و جديد نقل كرده ايم , روشن شد كه حكم به انتقاص ميل كلى , رأيى مستحدث و حرفى تازه نيست , بلكه از قديم الايام دانشمندان فلكى بدان آگاه بودند . آرى مقدار انتقاص آن را به حسب زمان معين تعيين نفرموده اند , بلكه همين اندازه اجمالا دريافتند كه آن به هر وقت كم تر مى باشد , اما مقدار آن به حسب زمان معين كه معيارى درست در دست باشد , اين است :

مقدار انتقاص ميل كلى در يكسال

فاضل كرنيليوس فانديك در كتاب ارواء الظلماء من محاسن القبة الزرقاء ( ص ٥ طبع بيروت ) پس از آن كه عمل بنى موسى شاكر ( محمد و احمد و حسن فرزندان موسى بن شاكر ) را در تحصيل مسافت دوره كره ارض از تاريخ ابن خلكان نقل كرده است , گويد : محمد بن موسى در سنه ٢٥٩ ه . وفات يافت , و در ايام او ميل دائرة البروج , بر دائره خط استوا ( يعنى همان ميل منطقه البروج از معدل النهار ) مقايسه شد , با ضعف تدقيق در آن روز در ساختن آلات نجومى براى قياس زوايا , بنابر قياس آنان ٢٥ درجه و ٢٣ دقيقه بود ( نقل ترجمه ) . [١]

مرحوم سردار كابلى ( حيدر قلى بن نور محمد خان كابلى ) كه از مفاخر علماى اماميه معاصرين و صاحب تأليفات محققانه و استادانه است , در ظهر كتاب ارواء الظماء پس از نقل عبارت فانديك , به خط مباركش افاده فرموده است :

سنه ٢٥٩ ه ‌ ٨٧٣م , و از سنه ١٩٠٠ تا سنه ٨٧٣ يكهزار و بيست و هفتسال است و به موجب قاعده اى كه فاضل سيمون نيو كامب ذكر كرده است ميل دائره بروج تدريجا