رساله توضيح المسائل - ط امير العلم - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٤٠ - شرايط امر به معروف و نهى از منكر

اول: آن كسى كه مى‌خواهد امر و نهى كند، بداند كه آنچه شخص مكلّف بجا نمى‌آورد واجب است بجا آورد، و آنچه بجا مى‌آورد بايد ترك كند. و بر كسى كه معروف و منكر را نمى‌داند واجب نيست.

دوم: آن كه احتمال بدهد امر و نهى او تأثير مى‌كند، پس اگر بداند اثر نمى‌كند واجب نيست.

سوم: آن كه بداند و يا اطمينان داشته باشد شخص معصيت كار بنا دارد كه معصيت خود را تكرار كند، پس اگر بداند يا گمان كند يا احتمال عقلايى بدهد كه تكرار نمى‌كند واجب نيست.

چهارم: آن كه در امر و نهى مفسده‌اى نباشد، پس اگر بداند يا گمان كند كه در اثر امر يا نهى ضرر جانى يا عرضى و آبروئى يا مالى قابل توجه به او مى‌رسد واجب نيست.

بلكه اگر احتمال عقلائى بدهد كه ضررهاى مذكور به او مى‌رسد واجب نيست. بلكه اگر بترسد كه ضررى متوجه متعلقان او مى‌شود واجب نيست، بلكه با احتمال وقوع ضرر جانى يا عرضى و آبروئى يا مالى موجب حرج بر بعضى مؤمنين، واجب نمى‌شود بلكه در بسيارى از موارد حرام است.

مسأله ١٤٥٨: به طور كلى در امر به معروف و نهى از منكر انسان بايد با توجه به اهميت معروف يا منكر در مقايسه با ضرر يا مؤونه‌اى كه امر به معروف و نهى از منكر دارد اقدام كند كه اگر اهميت معروف يا منكر كمتر از ضرر و مؤونه امر به معروف و نهى از منكر باشد واجب نيست بلكه جايز نيست. و اگر اهميت معروف و منكر بسيار زيادتر از ضرر و مؤونه نهى از منكر و امر به معروف باشد واجب است، هر چند ضرر زيادى داشته باشد و حتى اگر متوقف بر بذل جان و مال باشد.

مسأله ١٤٥٩: اگر بدعتى در اسلام واقع شود مثل منكراتى كه دولت‌هاى جائر انجام مى‌دهند به اسم دين مبين اسلام، واجب است خصوصاً بر علماء اسلام اظهار حق و انكار باطل، و اگر سكوت علماء اعلام موجب هتك مقام علم و موجب اسائه ظن به علماء اسلام شود واجب است اظهار حق به هر نحوى كه ممكن است اگر چه بدانند تأثير نمى‌كند.