بمقتضاى قواعد ديالكتيك ما هيچگاه نمى‌توانيم- و نخواهيم توانست يك مفهوم كلى- يا ثابت يا مطلق تصور كنيم- و يا يكى از مسائل مهمى كه- از قديم الايام مورد توجه فلاسفه بوده است- مسئله ارزش معلومات و حقيقى بودن آنها است- يعنى آيا اندازه واقع نمائى علوم ادراكات- از واقعيات چقدر است- و آيا ادراكات ما نسبت باشياء خارجى- چه اندازه با وجود خارجى آنها مطابقت دارد- .

چنانكه گفتيم سوفسطائيان و ايده آليستها- هيچگونه ارزشى براى معلومات قائل نيستند- زيرا بنا بگفته آنها در ما وراء ذهن- واقعيتى وجود ندارد- كه ادراكات با آن واقعيت مطابقت بكند يا نكند- و اساسا حقيقت و خطا هيچكدام معنى ندارد- .

و اما شكاكان هر چند منكر واقعيتهاى خارجى نيستند- اما براى علوم و ادراكات ارزش قطعى قائل نيستند- و مى‌گويند ممكنست اشياء خارجى- چگونگى خاصى داشته باشد- و ما طور ديگرى كه قواى ادراكى ما اقتضا مى‌كند- و متناسب با شرايط زمانى و مكانى است ادراك نمائيم- و ما ميدانيم معلومات ما حقيقت است يا خطا- و ميزانى هم كه بتوان حقيقت را- از خطا تشخيص داد درست نيست- .

پيرهون [١] ٣٧٠,٢٨ قبل از ميلاد- مؤسس مكتب شكاكان ده سبب را ياد آور شده است- و گفته است اين علل ده‌گانه- ارزش قطعى معلومات را از بين مى‌برد- .

پس به عقيده سوفسطائى- حقيقتى ادراك مطابق با واقع در كار نيست- و به عقيده شكاك- نميدانيم علوم ما حقيقت است يا نيست- .

مسلك‌هاى ديگرى در قرون جديده پيدا شده است- و همه آنها با اختلافات جزئى كه در اين مسئله دارند- نتيجتا با مذهب شكاكان سپتى‌سيسم يكى مى‌شود- مانند مسلك انتقادى كانت آلمانى گريتى‌سيسم - [٢]و مسلك اصالت عمل پراگماتيسم - [٣]ويليام جمس آمريكائى- .

در مقاله چهارم- كه مستقلا از ارزش معلومات بحث خواهيم كرد- بيان هر يك از اين مسلكها خواهد آمد- .

از اين دو دسته كه بگذريم- سوفسطائيان و شكاكان- به كسانى بر مى‌خوريم- كه اصحاب جزم و يقين خوانده مى‌شوند- يعنى براى معلومات ارزش

[١] . Pirron

[٢] . Griticisme

[٣] . Pragmatisme