از دو اشكال اساسى- كه در مقاله گذشته وارد كرديم- ١ اشكال لزوم ايده آليسم - ٢ اشكال عدم انطباق خواص ماده بمورد ادراك- اشكال سومى نيز دارد و آن اينست- كه نتيجه‌هائى كه از اين بيان تصور را- براى هميشه نسبت بان حادثه كافى بدانيم- زيرا آن شىء يا آن حادثه طبيعى- متدرجا در امتداد زمان تغيير و تكامل پيدا مى‌كند- و تصور سابق ما فقط نسبت بحالت سابق- آن حادثه طبيعى صحيح است- و اما نسبت بهر يك از حالات ديگر- احتياج به تصورهاى جدا جدا داريم- و از اين جهت مصداق هر يك از تصورات متعدد ذهنى ما- فقط يكى از حالات متعاقب آن حادثه است- و در مقام تشبيه دستگاه ادراكى را- مى‌توان تشبيه كرد به دستگاه عكس بردارى- كه از يك طفل كه بتدريج تكامل پيدا مى‌كند- عكسهاى متعددى بر مى‌دارد- البته هر يك از عكسها و تصويرات- روى صفحه مقوا طفل را در يك زمان معين- و يك مرحله معين از مراحل تكامل نشان مى‌دهد- و نسبت به آن حالت دائما صادق و منطبق است- ولى نسبت به ساير حالات آن طفل- كه تغيير كرده صادق نيست- و اگر بخواهيم حالات ديگر آن طفل را نشان بدهيم- احتياج به عكسهاى متعدد ديگرى داريم- .

همچنانكه قبلا اشاره شد- اين قسمت از بيان تكامل- كه مربوط به تكامل واقعيت است- مورد تاييد فلاسفه الهى بوده و هست- و نتيجه‌اش مطالعه طبيعت بطرز خاصى است كه گفته شد- .

قسمت دوم اين قسمت نتيجه مخصوصى است- كه طرفداران ماترياليسم ديالكتيك - به سليقه خود از قسمت اول- در باب كيفيت مطالعه طبيعت گرفته‌اند- و آن اينكه مفاهيمى كه انسان در ذهن خود- از طبيعت دارد هنگامى حقيقت است- و با واقع منطبق است كه با واقعيت طبيعت نظير باشد- يعنى داراى همان خاصيتى باشد- كه واقعيت طبيعت دارد- و چونكه واقعيتهاى طبيعت بحكم اصل تغيير- در تغيير و تكامل و بحكم اصل تاثير متقابل- در تحت تاثير يكديگرند ناچار اگر بنا شود- تصورهاى ذهنى حقيقت و مطابق با واقع باشند- بايد همان خاصيتها را داشته باشند- يعنى بايد متحول و متكامل بوده- و در يكديگر تاثير داشته باشند- .

طرفداران ماترياليسم ديالكتيك - اين قسمت را نيز به هراكليد - دانشمند قديم يونان نسبت ميدهند- .