در علم حضورى مطابق تعريف بالا علم و معلوم يكى است- يعنى وجود علم عين وجود معلوم است- و انكشاف معلوم پيش عالم- بواسطه حضور خود معلوم است در نزد عالم- و از اين جهت اين علم را حضورى مى‌نامند- بخلاف علم حصولى- كه واقعيت معلوم غير از واقعيت علم است- و انكشاف معلوم پيش عالم- بواسطه مفهوم يا تصويرى است- كه از وى در پيش خود دارد- و بعبارت ديگر بواسطه حصول صورتى است- از معلوم در نزد عالم- و از اين جهت اين علم را حصولى مى‌نامند- تمام اطلاعات ما نسبت به عالم خارج- از ذهن علم حصولى است- .

در علم حصولى- آن چيزى كه ذهن اولا و بالذات و بلا واسطه مى‌يابد- همان مفاهيم و تصاوير ذهنى است- ولى اين مفاهيم داراى يك خاصيت مخصوصى هستند- و آن اينكه آينه و نشان دهنده خارج مى‌باشند- به طورى كه انسان در مرحله اول خيال مى‌كند- كه بلا واسطه بخارج نائل شده است- در مرحله دوم مى‌گويد- اين مفاهيمى كه من تصور مى‌كنم- زمين و آسمان...در خارج وجود دارد- و در مرحله سوم مى‌گويد منشاء و مبدا پيدايش تصورات ذهنى- تاثيرات خارجى است- پس هر چند ذهن در مراحل بعدى درك مى‌كند كه- پيدايش تصورات ذهنى در اثر تاثيرات خارجى است- بايد ديد چه رابطه بين مفهوم ذهنى و وجود خارجى است- كه پيش از آنكه نوبت به مرحله سوم برسد- در مرحله اول همانطورى كه گفته شد- مفاهيم خارج را ارائه ميدهند- و در مرحله دوم انسان مى‌گويد- عين همين چيزهائى كه در تصور من است- زمين و آسمان درخت انسان و...- خارجيت و واقعيت دارند- و بالاخره چه خصوصيتى در علم است- كه شخص عالم را بخارج توجه مى‌دهد- .

هر چند هر كس اعم از ايده آليست يا رئاليست- تابع هر مسلك و پيرو هر مكتب بوده باشد- بحسب فطرت خود عملا براى علم- كاشفيت تامه از خارج قائل است- و ترديدى ندارد كه عين آنچه در ذهن است- واقعيت خارجى دارد نه چيز ديگر- و يك نحوه وحدت و عينيت بين ذهن و خارج هست- براى فهم كامل اين مطلب رجوع شود به مقاله چهارم- لكن تشريح فلسفى مطلب يكى از مسائل مهم فلسفه است- و مسئله ارزش معلومات كه در حاشيه قبل اشاره شد- از اين مسئله سرچشمه مى‌گيرد- .

چنانكه از مطالب گذشته معلوم شد- ايده آليستها سوفسطائيان- از