كانت - از آن احتراز داشتند شديدتر شد- زيرا خود كانت هم از سوفسطائى بودن- و از پيروى شكاكان احتراز دارد- در صورتى كه فرض كانت حد اقل منتهى بمسلك شك مى‌شود- بعلاوه اين فرض فرض جديدى نيست- پروتوگوراس سوفسطائى معروف قرن پنجم قبل از ميلاد- در دو هزار و سيصد سال قبل از كانت - اين فرض را بيان كرد- و گفت مقياس همه چيز انسان است - .

كانت از طرفى در ترتب معلول بر علت- در عالم واقع ترديد مى‌كند و از طرف ديگر مى‌گويد- هر چند ما عوارض و ظواهر را- بوسيله حواس خود ادراك مى‌كنيم- اما ميدانيم كه ظهور ظهور كننده مى‌خواهد- پس قطعا ذواتى وجود دارند- كه اين عوارض مظاهر آنها هستند - .

اين جا است كه ايراد معروف شوپنهاور وارد مى‌شود- وى مى‌گويد پس از آنكه به نقادى معلوم كردى- كه عليت و معلوليت ساخته ذهن هستند- به چه دليل حكم مى‌كنى كه ذواتى در خارج وجود دارند- كه علل اين ظهورات مى‌باشند - .

راستى اگر كسى عليت و معلوليت را ساخته ذهن بداند- و ترتب معلول را بر علت در عالم واقع واجب نداند- وجهى ندارد كه بوجود عالم خارج از ذهن- كه منشا تاثيرات حسى است قائل شود- .

عجب اينست كه مرحوم فروغى مى‌گويد- حكماى ما مى‌گفتند حكمت علم به حقايق است- در حدود طاقت بشر در واقع كانت مى‌خواهد- حدود طاقت بشر را تشخيص دهد - .

از آنچه تا كنون گفتيم معلوم شد- كه نظر قدما در باب ارزش معلومات درست- در نقطه مقابل نظريات كانت است- مسلك قدما مسلك جزم و يقين است- اما مسلك كانت مسلك شك است- قدما در مبحث وجود ذهنى اصرار و پافشارى مى‌كردند- كه ماهيت اشياء به همان نحو كه در خارج هستند- در ذهن وجود پيدا مى‌كنند- اما كانت مى‌گويد هر چه ما ادراك مى‌كنيم- به نحوى است كه ذهن ما اقتضا دارد- آيا واقع هم همينطور است يا نيست نميدانيم- كانت در نقاديهاى خود بجائى مى‌رسد- كه جريان عده عليت و معلوليت را- در عالم خارج مورد ترديد قرار مى‌دهد- ولى قدما بارها تصريح كرده‌اند- كه ترديد يا انكار جريان اين قانون در عالم خارج- مستلزم نفى فلسفه و بطلان جميع علوم- و همرديف سفسطه مى‌باشد- .

اضافه كردن قدما جمله- تا اندازه‌اى كه در استطاعت بشر است- را در تعريف فلسفه همان طورى كه قبلا گفته شد- براى اشاره باين نكته است كه- حقايق جهان بى پايان است و استعداد بشر محدود- پس بشر فقط بكشف