سلسله حقايق مسلمه- بر ما مسلم است اين مطلب نيز مسلم است- كه بشر گاهى در كوششهاى علمى و استدلالى خود خطا مى‌كند- و بغلط مى‌افتد پس بايد ديد وسيله‌اى براى تشخيص صحيح- از سقيم و حقيقت از خطا هست يا نه و آن وسيله چيست- .

مقياس و معيار تشخيص حقيقت از خطا- منطق ناميده مى‌شود معروفترين- و شايد قديمى‌ترين اسلوبهاى منطقى همان است- كه ارسطو موفق بجمع و تدوين آنها شده- در تحول جديد اروپا منطق ارسطو مورد اعتراض- و انتقاد دانشمندان قرار گرفته- و بعضى از دانشمندان مانند دكارت و هگل - [١]مدعى منطق جديدى هستند- در اين سلسله مقالات يك مقاله مستقل- باين مطلب اختصاص داده شده- در ضمن آن مقاله از اسلوب‌هاى منطقى جديد- و بالخصوص از اسلوب منطق ديالكتيك بحث- و انتقاد كافى خواهد شد على هذا فعلا- از ورود در اين مبحث طولانى خوددارى مى‌كنيم

[٣-] آيا ممكنست يك چيز هم حقيقت بوده باشد و هم خطا

معمولا هر يك از حقيقت و خطا- يا صحيح و غلط يا صدق و كذب را- در مقابل يكديگر قرار ميدهند- و مى‌گويند يك فكر اگر حقيقت و صحيح و صادق بود- پس ممكن نيست خطا و غلط و كذب باشد- و بالعكس اگر خطا بود ممكن نيست حقيقت بوده باشد- مثلا اين فكر زمين بدور خورشيد مى‌چرخد- يا راست است يا دروغ شق ثالث ندارد- راجع بهر مطلب ديگر نيز در نظر بگيريم- خواه مربوط به مسائل روزمره باشد- من امروز با فلان رفيق ملاقات كردم- و خواه مربوط به حقايق تاريخى- ارسطو شاگرد افلاطون بوده است- و خواه مربوط به حقايق كلى علمى رياضى- مثل پنج ضرب در پنج مساوى است با بيست و پنج- يا حقايق كلى طبيعى- مثل آنكه اجسام در اثر حرارت منبسط مى‌شوند- يا حقايق فلسفى مثل آنكه- دور و تسلسل باطل است همينطور است- .

ولى اخيرا ميان دانشمندان جديد اين جمله شايع است- كه حقايق علمى در عين اينكه حقيقت مى‌باشند- ممكن است خطا نيز بوده باشند- و اين مطلب به دانشمندان ماترياليسم ديالكتيك - كه طبق يكى از اصول منطق ديالكتيك- اصل وحدت ضدين جميع اضداد و نقائض را- با يكديگر آشتى داده‌اند- و همه را با هم قابل اجتماع مى‌دانند- فرصتى داده است كه بگويند حقيقت و خطا- يا صحيح و غلط و يا صدق و كذب- چندان اختلافى با يكديگر ندارند- ممكنست يك چيز هم حقيقت و هم خطا- و هم صحيح و هم غلط- و بالاخره

[١] . Hegel