مقصود اين است كه عفريت شرك را در نهاد مشركين بكام هلاك افكن و با مدارايى و ملايمت، آنها را نصيحت كن تا ترا اجابت كنند و براه خدا آيند. «جدل» يعنى از راه استدلال، نيروى خصومت و مخالفت مخالف را در هم شكستن و او را براه راست آوردن.

برخى گويند: مقصود اين است كه باندازه قدرت فهم و تحملشان با آنها بحث و گفتگو كند، نه بيشتر، چنان كه در حديث آمده است: ما پيامبران مأموريم كه با مردم بقدر عقلشان سخن گوييم.[١]( إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ‌): خداوند به كسى كه از راه دين، منحرف و گمراه شده است، داناتر است.

(وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ‌): و نيز بحال كسانى كه براى هدايت پذيرى، استعداد و آمادگى دارند، آگاه‌تر است. چنين خدايى صلاح حال مردم را بهتر مى‌داند و آنچه در باره آنها امر مى‌كند، صلاح است.

(وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ‌): اگر خواستيد كسى را مجازات كنيد، به اندازه خطايش او را مجازات كنيد، نه بيشتر.

شعبى و قتاده و عطا گويند: بعد از آنكه مشركين در جنگ احد، كشتگان احد را مثله كردند و شكم حمزه را شكافتند و هند، جگر او را بيرون آورد و ديگران گوش و بينى او را بريدند، مسلمانان گفتند: اگر بر آنها دست يافتيم، زندگان آنها را هم مثله خواهيم كرد، تا چه رسد به مردگان آنها. از اينرو اين آيه نازل شد.

مجاهد و ابراهيم و ابن سيرين گويند: اين آيه عام است و شامل هر ظلمى- اعم از غضب و ...- مى‌شود.

حسن گويد: اين آيه، پيش از آنكه پيامبر مأمور جنگ با همه مشركان گردد، نازل شده است. در اين آيه، فقط مأمور مى‌شود با كسانى بجنگد كه با او جنگيده‌اند.

نظير( فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ‌) (بقره ١٩١: اگر با شما جنگيدند، آنها را بكشيد).

[١]-

امرنا معاشر الانبياء ان نكلم الناس على قدر عقولهم.