انذار كند و دستورشان دهد كه در زمين سير كنند و عاقبت مجرمينى كه انبياء را تكذيب كردند و انذار آنان از روز قيامت را به هيچ گرفتند، ببينند، چون نظر و تفكر در عاقبت امر ايشان، آن طور كه خانه‌هاى خرابشان و آباديهاى ويران و خاليشان دلالت مى‌كند براى صاحب بصيرتى كه بخواهد عبرت بگيرد كافى است.

و اگر در آيه شريفه از تكذيب كنندگان، به مجرمين تعبير فرمود، خواست تا نسبت به مؤمنين كه ترك جرائم گفته‌اند لطف فرموده باشد، (بعضى‌[١] اينچنين گفته‌اند).

و ممكن هم هست بگوييم: آيه شريفه، حجتى را بر معاد اقامه كرده، به اين بيان كه منتهى شدن عاقبت امر مجرمين به عذاب انقراض، خود دليل است بر اينكه جرائم و ظلم‌ها اين اثر را در پى دارد كه صاحبش را گرفتار مؤاخذه و عذاب كند و بطور كلى عمل چه احسان و چه ظلم براى صاحبش نگهدارى مى‌شود، تا روزى طبق آن محاسبه گردد و اگر حساب تمامى اعمال مردم و كيفر آنها- مخصوصا پاداش اعمال صالح- در دنيا واقع نمى‌شود قطعا نشاه ديگرى هست كه در آنجا واقع خواهد شد و آن نشاه آخرت است.

پس آيه شريفه در معناى آيه‌(أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ)[٢] مى‌باشد و مؤيد اين بيان، جمله‌(عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ) است، زيرا اگر مراد، تهديد مكذبين رسالت و تحريف ايشان بود، مناسبتر آن بود كه بفرمايد:

عاقبة المكذبين ، هم چنان كه قبلا نيز اشاره كرديم.

(وَ لا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ لا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ) يعنى از اينكه ايشان اصرار بر كفر و انكار مى‌ورزند خيلى غم مخور و حوصله‌ات سر نرود كه چرا با مكرشان دعوتت را باطل نموده. مردم را از راه خدا باز مى‌دارند، براى اينكه هر چه مى‌كنند در حضور خدا مى‌كنند و نمى‌توانند خدا را به تنگ و عجز بياورند، و او به زودى كيفر اعمالشان را مى‌دهد.

پس، آيه شريفه در اين صدد است كه رسول گرامى‌اش ٦ را تسليت و دلخوشى دهد و جمله‌(وَ لا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ) عطف تفسير است براى ما قبلش.

(وَ يَقُولُونَ مَتى‌ هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ) ظاهرا مراد از وعد ، وعده به عذاب مجازات است اعم از عذاب در دنيا و آخرت و

[١] روح المعانى، ج ٢٠، ص ١٦.

[٢] آيا آنان را كه ايمان آورده و عمل صالح مى‌كنند مانند فسادانگيزان در زمين قرار مى‌دهيم؟ و يا با متقيان چون فجار عمل مى‌كنيم؟. سوره ص، آيه ٢٨.