در اين سه آيه اشعار بلكه دلالت است كه سبب عمده در ضلالت اهل ضلال، سرپرستى هواپرستان، و اولياى شيطان است، آنچه هم كه خود ما به چشم مى‌بينيم مؤيد آن است.

(وَ قالَ الرَّسُولُ يا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً) در اين آيه مراد از رسول خصوص رسول خدا ٦ است، به قرينه اينكه از قرآن نام برده، و اگر از آن جناب تعبير به رسول كرده براى اين بوده كه رسالتش را مسجل سازد، و دماغ آن كفار را كه در رسالت و كتاب او طعن مى‌زدند، به خاك بمالد، و كلمه هجر- به فتحه هاء و سكون جيم- به معناى ترك است.

از ظاهر سياق بر مى‌آيد كه جمله‌(وَ قالَ الرَّسُولُ) عطف باشد بر جمله‌(يَعَضُّ الظَّالِمُ) و اين سخن از جمله سخنانى است كه رسول در روز قيامت به پروردگار خود، بر سبيل گلايه و شكايت مى‌گويد بنا بر اين تعبير به فعل ماضى (با اينكه بايد مضارع به كار مى‌رفت چون قيامت هنوز نيامده) به عنايت اين است كه بفهماند وقوع قيامت به قدرى حتمى است كه گويى واقع شده، و مراد از قوم آن جناب عموم عرب بلكه عموم امت او است، البته به اعتبار عاصيان امت.

و اما اينكه جمله‌اى استينافى و يا عطف بر جمله‌(وَ قالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا) باشد و آيات ما بين آن دو جمله‌هاى معترضه باشد، از سياق بعيد است. و بنا بر اين قول، لفظ قال به همان معناى ظاهرى به كار رفته، و مراد از قوم آن عده از مردمند كه بر رسالت و كتاب او طعنه مى‌زدند.

(وَ كَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ وَ كَفى‌ بِرَبِّكَ هادِياً وَ نَصِيراً) يعنى همان طور كه اين مجرمين را دشمن تو كرديم، براى هر پيغمبرى دشمنى از قومش قرار داديم، يعنى اين از سنت جارى در ميان انبياء و امتها است، پس تو خيلى ناراحت نباش، و دشمنى‌هاى اينان بر تو گران نيايد. پس اين آيه در مقام تسليت رسول خدا ٦ است.

و معناى قرار دادن دشمن از مجرمين اين است كه خداوند گناهكاران را به جرم‌

[١] من امروز نجات دهنده شما نيستم، و شما هم نجات دهنده من نيستيد، من به هر چيزى كه در دنيا مرا شريك مى‌كرديد كافرم. سوره ابراهيم، آيه ٢٢.