حمّاد خزاعلى(م ٢٢٨ ق) هر كدام مسندى فراهم كردند. در پى آنان، ديگر حديث نويسان و حفّاظ حديث، چونان: احمد بن حنبل (م ٢٤١ ق)، اسحاق بن راهويه (م ٢٣٨ ق)، عثمان بن ابى شيبه (م ٢٣٩) و ديگران، اين راه را پى گرفتند و مسندهايى تهيّه كردند. [١] آقاى حسين سليم أسد نيز، در مقدمه مسند أبي يعلى الموصلى، اوايل قرن سوم هجرى را آغاز مسند نويسى مى داند. [٢] ولى مرحوم سيّد صادق بحرالعلوم معتقدند مسند أبو داوود سليمان بن داوود الطيالسى الفارسى (م ٢٠٤ ق) پيش از اينها تهيّه شده است و ترتيب تاريخ وفاتهاى اينان، مؤيّد همين سبقت است. [٣] آقاى فؤاد سزگين، بر اين عقيده است كه «مسند» در اواخر قرن دوم هجرى پديدار شد كه در آن زمان، طبق نام صحابه، مجموعه هايى فراهم آمد كه هر كدام نام مسند به خود گرفت. [٤] با تتبّع در كتب حديثى، درمى يابيم كه مجموعه هاى حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله از طريق يكى از امامان معصوم عليهم السلام ـ كه مسند ناميده شد ـ در دوران حضرت باقر(م ١١٤ ق) و حضرت صادق عليه السلام پديد آمده اند. تأليفات بسيارى از محدّثان (كه در هر كدام، روايات يكى از بزرگان متأخّر از عهد صحابه به طريق متّصل، از پيامبر ذكر شده) از اين قبيل است؛ چنانچه ٣٠٠ مسند،

[١] الرسالة المستطرفة، محمّد جعفر كتّانى، ص ٧ .[٢] مسند أبي يعلى الموصلى، ج ١، ص ٧ ـ ٨ .[٣] مسند الرضا عليه السلام ، حسينى جلالى، مقدّمه كتاب.[٤] تاريخ التراث العربى، فؤاد سزگين، ج ١، ص ٢٢٧ .