جلوههاى رفتارى امام على(ع) - رفیعی، علی - الصفحة ١٦٦
نتايج جنگ جنگ فرسايشى صِفّين علاوه بر خسارات جانى و مالى براى هر يك از دو سپاه، نتايجى از سود و زيان در برداشت از جمله:
بروز اختلاف شديد ميان سپاهيان عراق پس از بازگشت؛ بهگونهاى كه برخى به شدّت از متاركه جنگ تأسف خوردند و نسبت به عامل اصلى آن كينه پيدا كردند. اين عداوت و كينه به حدّى بود كه برادر از برادر و پسر از پدر اظهار تنفّر مىكرد و حتى گاهى به زد و خورد منجر مىگشت. «١» هر چند معاويه تلفات سنگينى متحمّل شد ولى سرانجام موفّق شد به وسيله حيله عمرو عاص موقعيّت سياسى خود را تثبيت نمايد. وى تا آن هنگام به عنوان يك كارگزار معزول و باغى بر حكومت امير مؤمنان عليه السلام، شناخته مىشد؛ ولى پس از جنگ بر پايه قراردادى كه تنظيم شد هم رديف امام قرار گرفت و به طور رسمى به عنوان رهبر شام شناخته شد.
هر چند در اين نبرد، تعداد كمى از سپاهيان، هشيار و بيدارشدند و راه حقّ را برگزيدند؛ ولى گروه زيادى از سپاهيان نادان و ظاهربين عراق به تحريك افراد منافق و قدرتطلب، سرنوشت خود و اسلام را به دست فردى نيرنگباز و خيانتكار به نام عمرو عاص و مردى كجانديش همچون ابوموسى سپردند و آن همه گرفتارى به بار آوردند.
نتيجه مهمّ ديگر جنگ- كه در حقيقت ثمره لجاجت و خودسرى افراد نادان عراق بود- بسته شدن نطفه آشوب و فتنهاى ديگر بود؛ بدينگونه كه اشعث، قرارداد حكميّت را برداشت و در ميان دو سپاه به راه افتاد و مفاد آن را براى همه خواند. شاميان با شنيدن مفاد آن شادمان