اختيار كنند. و هيچ كس- بجز افرادى كه مورد توافق دو طرف باشند- حقّ شركت در مجلس داورى را ندارد. مدّت داورى نيز تا آخر ماه رمضان است.
اگر داوران تا زمان مقرّر بر پايه قرآن و سنّت حكم نكردند، دو طرف مجازند به حال اوّل برگردند و با يكديگر بجنگند.
قرارداد را عدّه‌اى از رجال همچون: عبداللّه بن عبّاس، مالك، امام حسن و امام حسين عليهما السلام، سعيد بن قيس و اشعث و ... از اصحاب امير مؤمنان عليه السلام و حبيب بن مَسْلَمه، ابُو الْاعْوَر و بُسْر ... از ياران معاويه امضا كردند. «١» بدين ترتيب جنگ صفّين پس از يكصد و ده روز نبرد دو سپاه و پديد آمدن بيش از هفتاد برخورد ميان آنان، «٢» سرانجام در هفدهم ماه صفر، سال ٣٧ هجرى پايان يافت. «٣» مورّخان، آمار تلفات را مختلف ذكر كرده‌اند. بعضى مجموع كشته‌ها را يكصد و ده هزار نفر شمرده‌اند كه نود هزار آنان از سپاه شام، و بيست هزار از مردم عراق بودند. برخى، تلفات دو طرف را هفتاد هزار نفر ذكر كرده‌اند؛ چهل و پنج هزار از شاميان و بيست و پنج هزار از مردم عراق. «٤» درس‌هاى آموزنده صِفّين‌ نبرد صِفّين هر چند نمى‌بايد فرجامى جز فتح و پيروزى سپاهيان اسلام و ريشه‌كن شدن درخت نفاق و فساد و واژگون شدن كاخ بيدادگرى فرمانرواى شام داشته باشد؛ ولى به خاطر خودسرى برخى از سپاهيان عراق و سرپيچى از فرمان امير مؤمنان عليه السلام، نتايج ناگوار و در عين حال آموزنده‌اى به بار آورد. اينك پيش از بررسى اجمالى نتايج نبرد صِفين، به‌