در پاره اى ديگر از روايات با دسته بندى علوم خداوند به علم خاص و عام يا علمى كه تنها مخصوص خداوند است و كسى از آن آگاهى ندارد و علمى كه ملائكه مقرب و انبياى مرسل از آن آگاهى دارند، تصريح شده است كه ائمه اهل بيت (ع) نيز چون ملائكه مقرب و انبياى مرسل از علم عام خداوند بهره منداند.

در يكى از رواياتى كه در اين زمينه از امام باقر (ع) نقل شده است، چنين مى خوانيم:

همانا براى خداوند دو علم است؛ علم عام و علم خاص. علم خاص، علمى است كه [حتى‌] فرشتگان مقرب و پيامبران مرسل هم از آن آگاهى ندارند. اما علم عام خداوند، كه فرشتگان مقرب و پيامبران مرسل از آن آگاه اند به طور كامل به ما ارزانى شده است.[٣]

از امام صادق (ع) نيز رواياتى به همين مضمون نقل شده است.[٤]

پرسشى كه در اين جا مطرح مى شود اين است كه اين علوم چگونه به امامان معصوم (ع) افاضه مى شود؟ پاسخ اين پرسش را با روايتى از امام صادق (ع) پى مى گيريم:

در اين روايت كه در واقع حكايت مفصل ديدار حضرت الياس (ع) با امام باقر (ع) در مسجدالحرام و پرسش هاى متعدد آن حضرت از امام چهارم شيعيان (ع) است، موضوعات متعددى مطرح شده كه يكى از آن ها علم امامان (ع) است.

امام باقر (ع)، در ابتداى روايت ياد شده، پس از اشاره به اين مطلب كه در علم خداوند هيچ اختلافى نيست، در پاسخ آن حضرت كه از ايشان مى پرسد: «چه كسى از اين علم كه در آن هيچ اختلافى (تناقضى) نيست، آگاهى دارد؟» مى فرمايد:

همه علوم نزد خداى- جلّ ذكره- است، اما آن دسته از علوم كه [دانستن آن ها] براى بندگان ضرورى است، نزد اوصياست.[٥]

آن گاه در پاسخ اين پرسش كه «اوصيا چگونه اين علوم را فرا مى گيرند؟» فرمود:

همان گونه كه پيامبر خدا (ص) اين علوم را فرا مى گرفت با اين تفاوت كه آن ها آنچه را رسول خدا مى ديد نمى بينند؛ زيرا او پيامبر بود و آن ها الهام شدگان (راست گمانان). آن حضرت به عنوان رسول در پيشگاه خداى صاحب عزت و جلال حاضر مى شد و وحى را مى شنيد در حالى كه آن ها وحى را نمى شنوند.[٦]

چنان كه ملاحظه مى شود، امام باقر (ع) در اين روايت در تبيين شيوه علم آموزى امامان معصوم (ع) از تعبير «محدَّثون» استفاده كرده اند. در توضيح اين تعبير امام باقر (ع)، يادآورى دو نكته ضرورى است: نخست اين كه، در روايات ما در موارد متعددى امامان معصوم (ع) با اين تعبير توصيف شده اند، تا آنجا كه در كتاب الكافى، بابى با عنوان «أنّ الأئمة عليهم السلام محدّثون مفهّمون»[٧] به نقل روايات وارد شده در اين زمينه اختصاص يافته است.

در يكى از روايات اين باب «محمدبن اسماعيل» از امام موسى بن جعفر (ع) چنين نقل مى كند:

از ابالحسن [امام موسى بن جعفر] (ع) شنيدم كه مى فرمود: «امامان علماى صادق، مفهّم و محدّث اند.»[٨]

نكته دوم اين كه، تعابيرى چون «محدّثون؛ الهام شدگان (راست گمانان)» و «مفهّمون؛ فهمانيده شدگان» كه در مورد امامان معصوم (ع) وارد شده است، به اين معناست كه آن ها علوم و معارف مختلف را از طريق الهام ربانى دريافت مى كنند؛ يعنى همان طور كه پيامبر اكرم (ص) از طريق وحى بر همه امور واقف و از علوم الهى برخوردار مى شدند، ايشان نيز از طريق الهام بر همه آنچه بدان نياز دارند، آگاه مى شوند. البته با اين تفاوت كه پيامبر (ص) فرشته وحى را مى ديد ولى ائمه (ع) فرشته وحى را نمى بينند و تنها الهامات او را دريافت مى كنند.

در روايتى كه «محمدبن سلم» از امام صادق (ع) نقل كرده است، در اين زمينه چنين مى خوانيم:

نزد ابى عبدالله [امام صادق‌] (ع) از «محدث» بودن [امام‌] سخن به ميان آمد، حضرت فرمود: او سخنان را مى شنود ولى شخص [فرشته‌] را نمى بيند. پرسيدم: فدايت شوم، پس چگونه مى فهمد كه آن كلام فرشته است؟ فرمود: با آرامش و سكينه اى كه به او عطا مى شود؛ مى فهمد كه آن كلام فرشته است.[٩]